Wanneer mag je

Tot voor kort hadden uitvaartondernemers nauwelijks met etnische uitvaarten te maken. Veel allochtonen wilden na hun dood in het land van herkomst begraven worden. Maar volgens Hanny Ontijt van het Nederlands Centrum Buitenlanders kiezen steeds meer buitenlanders voor een begrafenis of crematie in Nederland. ,,Je ziet vaker dat buitenlanders nu hun hele familie in Nederland hebben. Daar willen ze bij in de buurt blijven.'' dan wel huilen? Waarheen leidt de weg die wij moeten gaan? Die vraag heeft Mieke Telkamp vaak gesteld maar nooit beantwoord. Dat was destijds ook niet nodig in Nederland; de weg leidde vanzelfsprekend naar God. In de multiculturele samenleving van nu niet meer. De weg kan overal heen leiden, naar God, naar Allah, naar Jahweh, naar de Brahm. Buitenlandse uitvaarttradities zijn anders dan de Nederlandse. Is de uitvaartwereld daarop berekend?

De oorspronkelijke gastarbeiders zijn volgens Ontijt nu rond de gepensioneerde leeftijd. Ze denkt dat over zo'n tien jaar de 'grote hausse' aan etnische uitvaarten gaat beginnen.

Een doorsnee Nederlandse uitvaartdienst: uurtje in de kerk, half uurtje in het crematorium of op de begraafplaats, uurtje koffie, klaar. Als het wat langer duurt, kijkt menig uitvaartondernemer ongeduldig op de klok; buiten staat de volgende stoet te wachten.

Die houding van uitvaartondernemers komt niet zozeer voort uit de wil om snel veel geld te verdienen, maar uit ervaring. Protestanten en katholieken hebben nu eenmaal weinig rituelen om afscheid te nemen van een overledene, zowel tijdens het opbaren als tijdens de uitvaartdienst. Maar moslims en hindoes hebben die rituelen wel. Etnische uitvaarten vereisen dus in eerste instantie meer tijd van uitvaartondernemers.

De factor tijd veroorzaakt nog een probleem. Veel bevolkingsgroepen nemen het niet zo nauw met op tijd komen. Voor Nederlanders begint een ceremonie op het moment dat het crematorium is afgehuurd, voor veel buitenlanders pas op het moment dat ze eraan toe zijn. Daar zijn punctuele Nederlanders niet altijd van gediend.

Naast meer tijd is ook meer begrip en kennis vereist. Wie een hindoestaanse uitvaart regelt, kan op zielen trappen als hij vraagt of de overledene moet worden begraven of gecremeerd. Hindoes worden vrijwel altijd gecremeerd. Volgens hun geloof is dat de snelste manier voor de ziel om te reïncarneren in een ander lichaam of om terug te keren naar de bron, Brahm. Een geestelijk leider, de pandit, begeleidt dat proces. Voor de familie is het van belang het lichaam van de overledene te zien branden. Liefst in de open lucht, maar dat is Nederland (nog) verboden. Een oplossing is de nabestaanden de mogelijkheid te bieden mee te gaan naar de ovenruimte om de verbranding mee te maken. Het aanbod zal in dank aanvaard worden.

In tegenstelling tot hindoes worden islamieten altijd begraven. Volgens de koran verdient het dode lichaam respect en mag het niet worden beschadigd. Crematie is dus uit den boze. Maar laat niet zomaar een moslimgraf graven zonder er rekening mee te houden dat de overledene op zijn rechterzij begraven wordt, met het gezicht gericht naar Mekka. Weet dan ook dat het bestellen van een kist overbodig is. Moslims gaan in doeken gewikkeld hun laatste rustplaats tegemoet. Maar niet alleen door de religieuze uitvaartrituelen verschilt een etnische uitvaart van een Nederlandse. De hele cultuur heeft invloed op de ceremonie.

Een uitvaartondernemer in Tiel verzorgde in vier jaar tijd één etnische uitvaart, die van een Turkse man. Ze liet zich informeren over uitvaarttradities bij moslims. Ze kende het belang van de imam; ze wist dat volgens de koran al het gestorvene onrein is en dat rituele bewassing essentieel is; ze wist zelfs dat het ramadan was en bood de nabestaanden geen koffie aan. Toch was ze verbijsterd toen ze hoorde dat de eigen vrouw en dochters van de overleden man noch bij de rituele bewassing noch bij de gebedsdienst aanwezig mochten zijn. Heel vreemd, zo'n mannenzaak, vond ze.

Uitvaarten in stilte, in Nederland niet ongebruikelijk, zijn meer uitzondering dan regel bij allochtonen. ,,Als een echtgenoot of echtgenote bij een uitvaart niet heeft gehuild prijzen we hen omdat zij zich zo goed gehouden hebben'', sprak A. de Jong, voorzitter van de STIVU (Stichting Vakopleiding Uitvaartverzorging), op 26 juni nog op een symposium over uitvaart- en rouw rituelen in een multiculturele samenleving. ,,Maar van andere volken leren wij dat 'je goed houden' nergens goed voor is. Als je op deze momenten niet mag huilen, wanneer mag je dat dan nog wel? Je hebt je traanklieren toch niet voor niets gekregen.'' Het uiten van verdriet, vaak door grote groepen familieleden en vrienden, is -gek genoeg- dus ook iets waar Nederlandse uitvaartondernemers aan zullen moeten wennen.

De Jong concludeerde aan het eind van zijn voordracht dat in de huidige samenleving geen uitvaart meer gelijk is aan een andere. ,,Dat vereist meer souplesse bij uitvaartondernemingen.''

De flexibiliteit die nodig is om nieuwe Nederlanders de laatste eer te bewijzen wordt minder zeldzaam in de ooit zo conventionele uitvaartbranche. Als reactie op de wereld van de 'zwarte kraaien', de traditionele uitvaartverzorgers, profileren met name jonge ondernemers zich als bedrijf waar persoonlijke uitvaartwensen centraal staan en waar de tijd wordt genomen voor een afscheid.

Die tendens ontstond toen steeds meer jonge mensen kwamen te overlijden aan de ziekte aids. Ze wisten dat de dood onvermijdelijk was en hadden tijd om over hun laatste wens na te denken. De wensen waarmee ze kwamen pasten vaak niet in het standaard repertoire van uitvaartondernemers. De vraag om zowel letterlijk als figuurlijk kleurrijker begrafenissen, niet zelden geïnspireerd door buitenlandse tradities, nam toe en ondernemers sprongen op die vraag in.

Die toegenomen souplesse biedt veel meer mogelijkheden voor het realiseren van etnische uitvaarten. Toch menen veel uitvaartondernemers dat etnische uitvaarten het best door allochtone ondernemers kunnen worden verzorgd. Dick Koster uit Eelde (Dr) heeft ervaring met Surinaamse en hindoestaanse uitvaarten. Taalproblemen of problemen met rituelen had hij niet. Toch zou een uitvaartondernemer met dezelfde achtergrond als de nabestaanden volgens hem meer geschikt zijn voor dergelijke uitvaarten. ,,Dat is veel closer voor die mensen.''

Ondanks het te verwachten gat in de markt, zijn er nog relatief weinig allochtone uitvaartondernemers. Maar dat kan veranderen. In juni van dit jaar opende uitvaartverzekeraar Monuta in samenwerking met de Nederlandse Culturele Uitvaartverzorging (NCU) in Den Haag de eerste winkel die etnische begrafenissen regelt en uitvaartartikelen verkoopt.

Volgens Raymond Matab, medewerker van NCU, is de winkel uniek in Nederland. NCU verkoopt grafmonumenten, grafkisten, lijkwades en andere uitvaartartikelen van de meeste in Nederland voorkomende religies. Voor de meeste allochtone bevolkingsgroepen heeft NCU eigen mensen in dienst die de uitvaart zo goed mogelijk begeleiden. Matab vindt het belangrijk dat etnische uitvaarten ook door allochtonen worden verzorgd. ,,Dat werkt bevorderend voor het begrip tussen nabestaanden en begraafplaatsen, en nabestaanden kunnen hun emoties beter uiten. Er is geen miscommunicatie.''

David Elders, uitvaartondernemer in Amsterdam, vindt dat geen argument. ,,Met interesse en begrip en vooral veel vragen kom je er ook. Dan hoeft er geen miscommunicatie te zijn.'' Hanny Ontijt deelt die mening. ,,Het is een kwestie van samen zoeken naar de oplossing. De Marokkaan die als eerste buitenlander bij een uitvaartondernemer komt, heeft het moeilijk. Daarna gaat het steeds beter.''

Het gevecht om de oudere allochtoon kan beginnen. Zullen het de komende tien jaar de allochtonen zelf zijn die het gat op de markt zien en erop inspelen? Of zijn het de Nederlandse uitvaartondernemers die zich storten op de etnische uitvaart? Wie er in ieder geval wel bij hopen te varen zijn de verzekeringsmaatschappijen. Neem DELA. ,,Buitenlanders kunnen bovenop het standaard naturapakket een pluspakket nemen. Dat dekt speciale kosten, rituele bewassing, een vlucht naar het eigen land, dat soort zaken'', meldt het DELA-meisje. Monuta (ja die, die samenwerkt met de eerste winkel in etnische begrafenissen) heeft zelfs al de 'Multiculturele Uitvaartverzekering' in het leven geroepen. Dekt alle kosten, van imam tot pandit, van extra tijd in het opbaarcentrum of moskee tot een enkele reis thuisland. Kost wat meer, maar dan heb je ook wat.

Waarheen de weg leidt die wij moeten gaan? Dat ligt eraan. Hoe zei u dat u was verzekerd?