Luilekkerland aan de Doekhieweg

Volgende week, op 25 november, viert Suriname 25 jaar onafhankelijkheid. Een bezoek aan het Landsarchief in Paramaribo illustreert de deplorabele staat van het land. Houtluizen doen zich daar tegoed aan de Nederlandse koloniale geschiedenis.

,,Ik zal je wat houtluizen laten zien.'' Landsarchivaris Herman Telgt pakt de ingebonden Advertentiebladen van de Regering van de plank. Van buiten is niks te zien. Maar de binnenkant lijkt op een door wurmen uitgevreten rotte appel. Telgt slaat een pagina om: een regen van snippers.

De 60-jarige archivaris heeft nog geaarzeld over een bezoek van de pers. ,,Als ik hiervoor toestemming had gevraagd dan was dit interview niet doorgegaan.'' Hij praat liever niet namens de archiefdienst, zeker niet nu. Vanmiddag komt de minister langs en dat kan het een begin betekenen van de langverwachte redding voor het Landsarchief.

Het papieren erfgoed wordt ernstig belaagd door water, houtluis, slangen, wespen, inbrekers, overstromingen en termieten. Tien jaar geleden bracht Telgt het Surinaamse Landsarchief over van de Gravenstraat naar opslagruimtes op de Doekhieweg, even buiten het centrum van Paramaribo. Het betrof niet het hele koloniale verleden. Honderd jaar geleden al was de opslag van het archief een probleem. Het tropenklimaat tastte het papier aan. Besloten werd toen om de kranten tot 1811 en documenten tot 1845 met de boot naar Den Haag over te brengen. De rest bleef in Paramaribo.

,,We hebben nog niet alles teruggevonden'', zegt de archivaris. Veel materiaal is in de loop der jaren verloren gegaan bij branden, zoals die in de Nationale Assemblée tien jaar geleden. ,,Dozen vol staan nog op zolders en in kelders op de departementen.'' Het moet worden geïnventariseerd, maar opschieten doet het niet.

Ruimte is niet het meest acute probleem aan de Doekhieweg. Met een kennersoog wijst Telgt op de centimeter brede sporen langs de plinten. Het zijn de routes waarlangs de houtluizen zich verplaatsen door hun papieren luilekkerland. In alle stilte doen zij zich tegoed aan de Nederlandse koloniale geschiedenis.

Het Koloniaal Verslag van 1849 heeft de beesten zichtbaar gesmaakt. Het boek is gemerkt met een rode stip ten teken van zware beschadiging. ,,Het mag nog één keer open voor vastlegging op film en daarmee uit.''

Papier kan doodgaan, weet Telgt. Confetti op de vloer getuigt van het voortijdig overlijden van negentiende-eeuwse documenten. De Surinaamse Courant van 7 januari 1809, die kennelijk de boot naar Den Haag heeft gemist, is onleesbaar geworden.

De problemen zijn ook in Nederland gesignaleerd. In de jaren negentig stelde Jan Pronk geld beschikbaar om bestanden op microfiche te zetten. In het kader van het Raamverdrag werden mensen opgeleid en een camera opgestuurd.

Maar het project kwam nogal langzaam op gang. Pas in 1998 werd eindelijk met vastlegging op film begonnen, en het tempo lag vele malen lager dan dat van de ontbinding van de dossiers. Nederland werd ongeduldig en wilde alleen verder na beleidsoverleg. Maar dat overleg is nooit gekomen. Films en chemicaliën raakten op, en dat was het dan.

VERVOLG OP PAGINA 5

Archivaris zonder opvolger krijgt geen tranen meer in zijn ogen

Suriname

VERVOLG VAN PAGINA 1

In een zijkamer van de enige gekoelde ruimte van het archief staat de camera voor het filmen van documenten werkloos te wachten op betere tijden. In de koelkast, achter de melk, ligt het resultaat van de laatste reddingspoging. Restanten van filmmateriaal, met opnames van de Burgerlijke Stand vanaf 1828, doemen op tussen de etenswaren. ,,De geboorten staan er nog op, de immigratie is ook nog gefilmd, maar bij de huwelijken zijn we gestopt want de koelkast was vol.'' Telgt heeft nog geld gevraagd voor verzending naar Nederland, maar kreeg niets los.

,,Wateroverlast speelt een grote rol'', zegt Telgt eufemistisch. Als het regent kan er in de kantoren niet gewerkt worden. Over de dossierkasten zijn zinkplaten gelegd om ze te beschermen tegen de regen. Ze lopen schuin af richting een emmer die het water opvangt. De wind heeft vrij spel. Het glas is uit de kozijnen. ,,Er zijn dieven gekomen, alle kranen zijn verdwenen en honderdtwintig ruiten.''

Groen bemoste gordijnen hangen van binnen naar buiten in een vergeefse poging tropische stortbuien tegen te houden. De Handelingen en Bijlagen van de Staten van Suriname staan er vermolmd bij. Een brand heeft een 'gat' achtergelaten tussen 1963 en 1998. ,,De nieuwe regering moet zo snel mogelijk gaan aankloppen bij Buitenlandse Zaken in Den Haag om terug te komen op de beloften'', zegt Telgt.

,,Laten we een kijkje nemen in het rampgebied'', vervolgt hij. Kennelijk kan het kan nog erger. Aan de andere kant van een wild begroeide binnenplaats zoekt een medewerker een hamer om de deur open te breken die sinds de sleutel kwijt is iedere keer wordt dicht gespijkerd. Binnen ruikt het naar papier in verre staat van ontbinding.

,,Als het regent hebben we hier een zee van water. Het komt van onder de muur en door het dak.'' In het golfplaten plafond gaapt een gat van een meter. ,,In het begin repareerden we het, maar lappen heeft geen zin meer, het hele dak moet vernieuwd.''

De kasten eronder zijn doorweekt. Negentiende-eeuwse dossiers van het Hof van Justitie voelen zompig aan. Twee eeuwen geschiedenis zijn gedegradeerd tot hompen papier-maché. Een belendende kast is reeds leeg. ,,Naar buiten gegooid en verbrand, het was totaal verpulverd.'' Regelmatig grijpt Telgt naar het laatste middel: de brandstapel. ,,En daarvan is de overheid op de hoogte.''

Telgt krijgt er geen tranen meer van in zijn ogen. ,,Vroeger was ik wanhopig maar naarmate jaren vorderden ben ik erin gaan berusten. Er komt wel een oplossing voor het microfilmproject, maar voor het gebouw ben ik minder optimistisch.''

De archiefbeheerder kampt zelf ook met gezondheidsproblemen. Hij heeft zijn pensionering met een jaar kunnen uitstellen, maar de hoop op een goede opvolger wordt steeds kleiner. ,,Degene die na mij komen, moeten maar kijken.''

De telefoon gaat. Het bezoek van de minister kan vanmiddag niet doorgaan. Telgt reageert gelaten. Hij is het blijkbaar gewend.