'Wij zijn allemaal aan het migreren'

Op de drempel van een nieuwe eeuw kampt Nederland massaal met psychische nood. Zullen psycholoog, psychiater en psychotherapeut ons er doorheen weten te slepen? Deel 6 in een serie over ontredderd Nederland:

,,Meer dan 40 procent van mijn patiënten hier in Rotterdam-Zuid is van niet-Nederlandse origine'', zegt psychiater Lars Brok (53). ,,En veel van hen zijn vastgelopen in het migratieproces. Dat zie je ook bij de Nederlanders. Want wij zijn allemaal aan het migreren, ook de autochtonen. We leven in een snel veranderende cultuur. De grootste opgave van de laatste 20, 30 jaar is dat wij ons moeten aanpassen aan de geweldige toevloed aan nieuwe informatie. Niet alleen via de media, maar vooral via de migratiegolven.''

Brok is relatie- of familietherapeut. Alle klachten van mensen, is zijn overtuiging, zijn strikt gerelateerd aan hun relaties. Aan de problemen die ze daarin ondervinden en proberen weg te schuiven. ,,Mensen komen hier altijd met pijn aan hun relaties. Ook een migratieproces draait om het loslaten van en hechten aan relaties. Ik heb nu een oudere, Turkse patiënt die psychotisch is geworden. Familieleden van hem die hier op jongere leeftijd zijn gekomen, hebben makkelijker hun plek kunnen vinden en spreken beter Nederlands. Deze man valt nu buiten zijn familie, maar ook buiten de Nederlandse gemeenschap. Hij vereenzaamt, want hij verliest de mensen om zich heen en vindt er geen anderen voor in de plaats.''

Het verleden vastklampen of juist loslaten -dat is het dilemma. ,,Sommige mensen'', zegt Brok, ,,proberen hun zekerheid te handhaven door zich terug te trekken in hun bekende cultuur en daar een muur omte bouwen. Dan voelen ze zich veilig, maar alleen binnen de eigen groep. De onveiligheid van buiten wordt zo alleen maar groter. Anderen proberen extreem te assimileren en alle schepen achter zich te verbranden. Ik had hier een gezin uit Suriname. Ik vroeg de zoon hoeveel procent Nederlander hij zich voelde en hij zei: 100 procent. Zijn ouders vielen om; die voelden zich nog geen 2 procent Nederlander. Maar die zoon kwam hier wél psychotisch binnen. Hij was de veiligheid binnen het eigen gezin kwijt en was dáár het buitenbeentje.''

Brok ziet ook autochtonen die vastlopen op de verkleuring van de samenleving. ,,Zoals oudere mensen die in een wijk wonen waar veel andere culturen zijn gekomen, zich daarvan afsluiten en zo vereenzamen.''

Flexibiliteit. Wie dat niet heeft, krijgt het moeilijk in deze tijd. ,,Als we over 30 jaar terugkijken, zullen we zien dat we rond de eeuwwisseling bezig waren een nieuwe cultuur te maken. Voor de een is dat een uitdaging, voor de ander een probleem omdat de leefomgeving niet meer stabiel is. En juist onder de hoge druk van een snel veranderende cultuur worden de verschillen tussen gezinsleden en tussen gezinnen onderling, verder uitvergroot.''

Wat kan de psychiater doen? ,,Oog hebben voor de problemen die migratie onvermijdelijk meebrengt'', zegt Brok. ,,Net zoals we meer oog hebben gekregen voor 'gender'; de verschillen tussen mannen en vrouwen die in alle relaties en in alle problemen altijd een rol spelen. Ik zie ook veel echtparen die moeilijkheden hebben met de nieuwe man-vrouwcultuur, waarin de rollen niet meer zo vast liggen. Als mensen dat niet aankunnen of ontkennen, krijg je klachten, stress, angsten.''

Zo moeten we ook meer oog krijgen voor verschillen in cultuur. Door te praten en niet alleen maar met pillen te schuiven. ,,Pillen geef je omdat ze vaak nodig zijn tegen pijn. Omdat mensen zeggen: 'Dokter, mijn hoofd breekt.' Maar in die pillen zit het geluk niet. Ze zijn niet genezend, ze kunnen alleen wat verlichten. Je kunt iedereen bereiken met praten, als je de moed maar hebt je in die soms zeer complexe problemen te verdiepen en mee te voelen waarom iemand gek wordt. Dan zijn mensen soms ook goed te helpen.''

De komende jaren verwacht Brok alleen maar meer verschillen tussen families en individuen en hoe zij reageren op de veranderende samenleving. Want we staan, meent hij, pas aan het begin van het bouwen van die 'nieuwe cultuur.' En daarmee voorziet hij ook meer spanning en stress, meer psychiatrische problemen. Maar ook nieuwe verworvenheden gloren. ,,Migranten vinden ons vaak rampzalig eenzaam. Zelfontplooiing? Een individu zijn? Wat een onzin! Indiase mensen zeiden mij: 'Wij zijn geen individuen los van onze families.' De stroom mensen uit andere culturen kan ons veel goeds brengen. Want veel van onze problemen zijn ontstaan door die merkwaardige individualisering van ons en de bijkomende vereenzaming.''