'Wat waarachtig is, is uit pijn geboren'

Ze kennen elkaar nog maar net, maar hebben aan een half woord genoeg om elkaar te begrijpen: de 55-jarige rk theoloog Pieter van Hoof en zijn 38-jarige hervormde collega Faouzi Chihabi. Met z'n tweeën gaan ze reizen organiseren naar de woestijn van Zuid-Marokko waar de deelnemers het 'Geheim van Jezus' deelachtig kunnen worden. 'Wij willen hen leren dat ze de stront en de dood in hun eigen leven niet moeten ontwijken, maar dat ze die recht in de ogen moeten zien.' Over sterven en worden.

Onafhankelijk van elkaar hebben Van Hoof en Chihabi het idee van de woestijnreis ontwikkeld, en toen ze elkaar twee maanden geleden ontmoetten, kwam alles in een stroomversnelling. Beiden zijn bij uitstek deskundig omdat ze in hun eigen leven door tal van woestijnen hebben moeten heentrekken.

Van Hoof heeft tien jaar geleden zijn vriend aan aids zien sterven: ,,Hoe hij met zijn lijden en het besef van zijn dood is omgegaan, heeft mij de ogen geopend. Hij was volstrekt a-religieus opgevoed, maar op een gegeven moment zei hij: 'Ik ga naar God. De dieren en de mensen hebben van me gehouden. Zou God dan niet van me houden?' Ik voel hem nog altijd bij mij.''

En Chihabi heeft enkele jaren geleden een echtscheiding doorgemaakt. ,,Je hebt altijd de neiging om de ander de schuld te geven, maar je moet kijken naar je eigen aandeel in het mislukken van een relatie. Om ervan te leren. In een relatie probeer je vaak de ander te bezitten en te veranderen naar je eigen beeld. Maar je moet die ander juist durven loslaten. Je moet niet willen heersen, maar dienen.'' Chihabi begrijpt het uitstekend. ,,Maar het doet wel pijn. De vraag is: hoe ga je om met die pijn.''

Dat is meteen de vraag die centraal zal staan op de woestijnreizen van Van Hoof en Chihabi: Wat doe je met je lijden? Van Hoof: ,,Onze ideeën over de woestijn zijn natuurlijk helemaal niet nieuw. De woestijn is zo bijbels als wat. Denk maar aan de veertigjarige tocht van het joodse volk door de woestijn. Denk maar aan het belang van de woestijn in het leven van Mozes, van de profeet Elia, van Johannes de Doper, van Jezus. Wat dat belang is? Jezus heeft gezegd: 'Wie het leven durft te verliezen, zal het behouden'. In het christelijke dogma van de verzoening is dat verkeerd begrepen, alsof Jezus heeft geleden en is gestorven opdat wíj zouden kunnen leven. Maar dat is een passieve opvatting, en eigenlijk heel beledigend. Zoiets durf je toch niet te zeggen tegen iemand als Jezus die door zo'n diep dal is gegaan? Jezus bedoelde natuurlijk dat ieder mens zélf moet sterven opdat hij kan leven. Dát is het geheim van Jezus. Goethe heeft dat goed begrepen met zijn regel 'Sterf en word'. Er is geen worden zonder sterven, geen Genesis zonder Exodus, geen Pasen zonder Goede Vrijdag. Iedereen komt in zijn leven in een crisis terecht, elk bestaan kent zijn onvermijdelijke tragiek. De vraag is steeds of je die ontwijkt of dat je het lef hebt erdoorheen te gaan.''

Chihabi heeft dat lef gehad. In 1962 geboren aan de voet van het Marokkaanse Rifgebergte werd hij na de dood van zijn vader door een oom en tante meegenomen naar België waar hij streng islamitisch werd opgevoed. Na talloze omzwervingen bekeerde hij zich tot het christendom wat zijn familie niet waardeerde: ,,Het is het ergste wat een moslim kan doen. De kern van de islam is samengevat in de zin: 'Er is geen God dan Allah en Mohammed is zijn profeet'. Dat behelst een absoluut monotheïsme: God is alleen. De kern van het christendom is juist dat God weliswaar één is, maar drie keer zijn gezicht heeft laten zien: als Schepper, als Zoon en als Geest. God is zo rijk dat hij niet te vatten is in één beeld. Maar volgens een moslim is dat je reinste godslastering.''

Na zijn bekering kwam Chihabi dan ook in een sociaal isolement terecht. Maar hij kon niet anders. De christelijke leer van de Drie-eenheid Gods had hij juist als een bevrijding ervaren, als een bevestiging van wat hij altijd al had gevonden: dat God in wezen onbegrijpelijk is. Zijn fascinatie voor de persoon van Jezus, zoals deze optreedt tijdens de Bergrede, deed de rest. Chihabi ging theologie studeren aan de protestantse faculteit in Leuven, en werkte later als dominee in Drachten en Leeuwarden.

Ook Pieter van Hoof beschikt over een flinke dosis morele moed. Na zijn promotie weerstond hij het 'verleidelijke aanbod' aan de universiteit te gaan werken. Hij werd studentenpastor en was van 1975 tot 1980 theologisch adviseur van de Nederlandse bisschoppen, 'een creatieve periode met veel geestelijke ruimte'.

Toen de rk kerk in Nederland een flinke ruk naar rechts maakte, ging Van Hoof weg om programma's te gaan maken voor de KRO: 'Gesprekken in Oudaen', 'Arena', 'Thomas More'. Maar in 1994 werd hij eruit gereorganiseerd onder het motto 'specialisten eruit, generalisten erin'. ,,Vijftig jaar oud, en een volledig open toekomst'', zegt hij nu met een glimlach.

Van Hoof ging niet op zoek naar ander werk, maar laste een 'moratorium' in: enkele jaren van bezinning, waarin hij veel dacht en schreef. Vanaf 1996 werd hij gastpredikant in de Amsterdamse Dominicuskerk en in 1997 won hij de publieksprijs in de eerste prekenwedstrijd die Trouw organiseerde. Gevraagd naar het geheim van zijn succes, zei hij: 'Als het niet uit m'n ballen komt, krijg ik het niet uit m'n bek'. Nog steeds vindt hij dat spiritualiteit ontleend moet zijn aan echte levenservaring. ,,Er is niets waarachtigs te vinden dat niet uit pijn geboren is. Al het andere zijn alleen maar woorden, woorden, woorden die de leegte moeten vullen.''

Nu Pieter van Hoof en Faouzi Chihabi elkaar gevonden hebben, kan het woestijnproject in december al beginnen. Het is bedoeld voor mensen die op een dood punt zijn aangekomen. ,,Mensen'', zegt Van Hoof, ,,die het maatschappelijk fantastisch doen, maar zich toch niet helemaal lekker voelen. Alsof ze iets vergeten zijn, iets achtergelaten hebben. Wij willen in de woestijn proberen dat iets, dat er nog wel is, weer tot leven te brengen. De woestijn, een landschap zonder stimuli, is het meest stimulerend. Die confronteert je met het niets, met je eigen leegte, met het gevoel 'alles is in mij ontmanteld'. Zodat vanzelf de vraag opkomt: 'wie ben ik eigenlijk?' Begrijp me goed, die mensen hoeven in de woestijn niet door een crisis heen, we willen ze er niet van langs geven. Nee, ze moeten zoveel leren dat ze de crises die nog zullen komen in hun leven met andere ogen bezien. Dat ze leren inzien dat zo'n crisis minder erg is dan ze dachten. Wij willen hen leren dat ze de stront en de dood in hun eigen leven niet moeten ontwijken, dat ze daar geen schermen voor moeten plaatsen, maar dat ze die recht in de ogen moeten zien.''

Faouzi Charibi vertelt hoe een woestijnreis in de praktijk zal verlopen: ,,We beginnen in het stiltecentrum van Schiphol. Om daar alvast de stilte te ervaren en de haast van ons leven achter te laten.'' In Zuid-Marokko, waar Charibi zelf is geboren, verblijft het gezelschap -niet meer dan tien, twaalf mensen- in een pittoresk, sprookjesachtig hotelletje. Charibi heeft schaapherders, waarzeggers en dansers ingeschakeld ter lering en vermaak. Met die herders trekken ze de vlakte en de droogte van de woestijn in. Ze slapen onder de sterrenhemel in armzalige eenpersoons-bedoeïenententjes. En ze mediteren over het thema van de armoe en rijkdom in hun eigen leven. ,,Het uiteindelijke doel is'', zegt Charibi, ,,dat we leren om leiders te worden, scheppers van ons eigen leven.''

Van Hoof: ,,Door de stilte in jezelf gaan de dingen zomaar tot je spreken. De werkelijkheid onthult zich. De intuïtie komt op en gaat in de optocht van je ziel voorop lopen. En de ratio, die tot dan toe altijd de leiding had, gaat achteraan in de stoet. Hij blijft erbij horen, natuurlijk, om de zaak te blijven toetsen, maar veel minder dominant dan voorheen.'' De deelnemers zullen niet iets nieuws leren, zegt Van Hoof, maar zullen slechts herontdekken wat er al was, maar waarvan ze vervreemd zijn geraakt. ,,Zelfs van Jezus en van Goethe heb ik niets nieuws geleerd. Ze hebben alleen maar taal gegeven aan wat ikzelf had ontdekt. Ze versterken hoogstens het vertrouwen in jezelf. Ze voegen lef toe.''