Lang leve de monarchie

Met zijn voorstel Beatrix uit de regering te verwijderen lijkt Thom de Graaf (43) de bijl aan de wortel te hebben gelegd van de monarchie. Dat nu is één groot misverstand. Zijn bedoeling was juist om het goede van de monarchie voor de toekomst te behouden. Het Republikeins genootschap heeft daarom alle reden hem te wantrouwen. Maar aan de vooravond van de heropening van het monarchiedebat, op prinsjesdag, zijn nog slechts weinigen van de noodzaak van zijn voorstellen overtuigd, premier Kok voorop. Een gesprek met de D66-leider over het onbegrip, het ongemak en de mystificatie van het koningschap en zijn gevoelens voor Oranje.

Eén kiezer schreef hem spottend: de Verenigde Staten zijn het land van de elektrische stoel, het Vaticaan het land van de heilige stoel en Nederland het land van de lege stoel. Daarmee doelde deze scribent op de merkwaardige omstandigheid dat het Nederlandse staatshoofd wel voorzitter is van de Raad van State, maar deze stoel vervolgens het grootste deel van het jaar onbezet laat. En dat is maar goed ook, vindt Thom de Graaf, want het zou uiterst curieus zijn als de koningin als lid van de regering ook nog eens haar eigen voorstellen zou moeten becommentariëren. Die functie is een anachronisme. Aardig voor de vice-voorzitter van de Raad van State, Herman Tjeenk Willink, die om die reden de onderkoning van Nederland wordt genoemd, maar overigens alleen acceptabel als rariteit.

Het was niet het belangrijkste punt waarom de D66'er dit voorjaar het land uit zijn oranje-dommel wakker schudde. Speerpunt van zijn actie geldt de omstandigheid dat de koningin op twee manieren bij de macht en de machtsvorming is betrokken.

De Graaf: ,,Tijdens kabinetsformatie speelt zij als staatshoofd een centrale rol en is zij gedwongen keuzen te maken en soms zelfs een Salomonsoordeel te vellen. Daarnaast is zij lid van de regering. Dit alles maakt haar kwetsbaar. In deze tijd neemt de transparantie toe. De mensen zijn nieuwsgierig en willen precies weten wat de koningin doet. Het onvermijdelijk gevolg is dat er verhalen de ronde doen. En meestal zijn dat verhalen waarin haar een rechtstreekse politieke invloed wordt toegedicht, dan wel haar partijdigheid wordt verweten. Dat is onaanvaardbaar, fundamenteel onjuist en ondemocratisch.

Als er sprake is van macht, hoort daar democratische legitimatie en verantwoording bij en dat kan alleen via de minister. Dat wringt. Het koningschap zal daarom aangepast moeten worden aan de eisen van de hedendaagse democratie. Om het voor de toekomst te kunnen behouden.''

Het lijkt een heldere, redelijke stellingneming. De Graaf kan er daarom nog steeds niet bij dat alle grote partijen met een boog om zijn kritiek heen lopen. Zelfs een inhoudelijke discussie over dit onderwerp lijkt men het liefst uit de weg te gaan.

De Graaf: ,,Van De Hoop Scheffer van het CDA begrijp ik het wel. Die redeneert gewoon volgens de katholieke wijze van denken. Zij hebben het Oranjehuis op enig moment in de geschiedenis ingedeeld bij de bestaande orde. Daarop kritiek hebben, wordt om die reden uitgelegd als een ongewenste inbreuk op die orde en dan wordt de zaak afgedaan met de laconieke reactie dat ik wel slecht getafeld zal hebben. Een domme reactie, maar alla. Van de opstelling van de VVD begrijp ik een stuk minder. Liberalen staan van huis uit in de kritische traditie die de monarchie hooguit accepteert als ornament, niet als fundament. Maar kennelijk is met de oprichting van de VVD in 1948 de liberale knop omgegaan. Sindsdien is het Oranje voor en Oranje na. De monarchie als fundament. Op partijraden wordt zelfs een telegram naar de koningin gestuurd. Maar ik blijf het iets raars vinden dat die partij mij zoiets als gebrek aan oranjewarmte in de schoenen schuift.''

,,Eigenlijk heb ik nog het grootste probleem met de PvdA. Nota bene, een halfjaar eerder heeft het PvdA-kamerlid Rehwinkel soortgelijke gedachten geopperd als ik. Maar sinds ik mijn voorstellen deed, durft niemand meer zijn nek uit te steken. Als puntje bij paaltje komt gaat men de discussie ten principale uit de weg. Het zal er wel mee te maken hebben dat de socialisten na de mislukte revolutie van Troelstra van 1918 zich op het pragmatische standpunt hebben gesteld dat er belangrijker zaken zijn om je over op te winden. Ik verwacht daarom ook niet dat Kok met prinsjesdag, de dag ook waarop mij een reactie is toegezegd op mijn voorstellen, een behoorlijke stap in de door mij gewenste richting zal zetten. De koningin, dan wel haar opvolger uit de regering verwijderen is ook wel erg veel gevraagd voor deze premier. Daarvoor is een wijziging van de Grondwet nodig. Maar ik troost me met de gedachte dat de toon voor de discussie gezet is. En de toekomst zal uitwijzen hoe urgent mijn voorstellen zijn.''

Maar, werpen we tegen, zo verbazingwekkend is die geringe respons niet. Beatrix is nu twintig jaar aan de regering, twintig rimpelloze jaren, zeker als je het vergelijkt met de commotie in voorgaande jaren. Denk aan de Lockheed-affaire, de Greet Hofmans-affaire, of het gedoe rond de verschillende huwelijken. Partijen weigeren gewoon in te zien dat er van een probleem sprake is.

De Graaf: ,,Dat is dan buitengewoon kortzichtig. Als je alleen al kijkt naar de kritiek die het staatshoofd telkens weer oproept bij achtereenvolgende kabinetsformaties. De formatie van het kabinet-Den Uyl in 1972-1973, die van het derde kabinet-Van Agt in 1981 en die van het eerste paarse kabinet in 1994 toen Kok als een duveltje uit een doosje kwam. Een coup van Beatrix, werd toen gezegd. Hier leek het staatshoofd een Salomonsoordeel te vellen, waarvoor zij noch de uiteindelijk benoemde premier verantwoording hoefde af te leggen. Dat maakt haar positie kwetsbaar. Het is uit een democratisch oogpunt ook onjuist. Als het om machtsuitoefening gaat, dient dat een democratische basis te hebben en dient er verantwoording plaats te vinden in een gekozen orgaan.''

Dat zal wel. Maar feit is ook dat de koningin geen stap buiten de adviezen om kan en mag zetten. Tenzij de fractievoorzitters een gat laten vallen, bijvoorbeeld omdat zij zich niet voor een bepaalde coalitie willen uitspreken. Dan ontstaat er een marge voor de koningin, maar die is haar dan bewust gegund. In 1994 was daar trouwens geen sprake van. Kok heeft zichzelf aangeboden als informateur, in het geheim. Hij wilde wel zijn nek uitsteken om de patstelling te doorbreken en uit de overige adviezen bleek dat de andere partijen hem die ruimte gaven. Nota bene, zelfs de voorzitter van de Tweede Kamer en de vice-voorzitter van de Raad van State, beiden van het CDA, schaarden zich achter een keus voor Kok. Hoezo heeft de majesteit zich kwetsbaar gemaakt? Hoezo is er sprake van onverantwoord gedrag?

De Graaf zucht: ,,Maar begrijpt u dan niet dat hoe merkwaardig het is voor een parlement om die hele poespas met de koningin nodig te hebben om tot zo'n doorbraak te komen. Pas jaren later kregen we te horen hoe het werkelijk zat. Mijn stelling is daarom dat de Kamer die koninklijke aanwijzing niet nodig heeft maar de macht in eigen hand moet houden. Waarom moeten we zo nodig een mysterie in stand houden? Dat getuigt toch van gebrek aan zelfbewustzijn? De Kamer moet gewoon zelf de formatie van het kabinet doen. Gemeenteraden kiezen ook gewoon hun eigen college van b. en w. en nog binnen een redelijke termijn ook. Waarom zou de Kamer dat niet kunnen? Het staat haar ook vrij het zo te doen en in het begin van de jaren zeventig heeft men daartoe ook de intentie uitgesproken in de motie-Kolfschoten. Alleen het is er nooit van gekomen. En op vrijwillige basis lukt het ook nooit. Daarom moet de Kamer er bij wet toe gedwongen worden. Het is onjuist het staatshoofd ervoor op te laten draaien en zo in de politiek te betrekken.''

We werpen nog tegen dat coalitievorming nu eenmaal met zich meebrengt dat partijen hun kaarten zolang mogelijk tegen de borst willen houden, dat ze net zolang rondjes draaien tot zich een coalitie als een soort onvermijdelijkheid aandient en dat de koningin in dit spel hard nodig is om er als onpartijdige voorzitter tenminste voor te zorgen dat het er fatsoenlijk toegaat, dat partijen de verkiezingsuitslag niet uit het oog verliezen en de juiste procedure in acht wordt genomen. Maar tevergeefs. Het maakt zelfs geen indruk op De Graaf dat de mystificatie en de achterkamer er alleen maar groter en rommeliger op wordt als de Kamer de formatie zelf ter hand neemt.

De Graaf: ,,De Kamer dient zich te realiseren dat ze hiermee hoe dan ook de koningin in politiek vaarwater brengt. Dat maakt haar kwetsbaar. Zoals het haar ook al kwetsbaar maakt dat ze als lid van de regering betrokken is bij het proces van wetgeving. Dat is democratisch onjuist en het is ook niet goed voor de monarchie. De kern van het koningschap ligt besloten in zijn rol als staatshoofd. In die rol mag de koningin zich best betrokken voelen bij het proces van wetgeving, mag ze optimaal gebruikmaken van de haar door Bagehot toegedichte rechten om geïnformeerd te worden, om te waarschuwen en om aan te moedigen, maar niet als lid van de regering, met de bevoegdheid om desnoods het zetten van een handtekening onder een wet te kunnen weigeren. Daarmee maakt ze deel uit van de macht en dat moet niet.''

,,Alleen door zich verre te houden van het politieke erf kan ze gezien worden als het symbool van onze nationale identiteit, in de traditie van het Oranjehuis, waarmee ons land door de geschiedenis heen goede banden onderhoudt en kunnen we ons in tijden van rampen, nood of oorlog in haar persoon verenigd weten. Afstand van de politiek is ook een voorwaarde om de wijsheid en het gezag te kunnen uitstralen, zoals de Duitse bondspresident Von Weizsacker die tentoonspreidde. Die kant van het koningschap spreekt me aan en die wil ik ook voor de toekomst behouden. Natuurlijk, als ik nu een staat zou mogen inrichten, zou de monarchie niet in mijn hoofd opkomen. Maar nu we eenmaal een koningshuis hebben, zou je wel gek zijn om de goede kanten daarvan weg te gooien. Daar zit Nederland ook niet op te wachten. Maar laten we het dan wel netjes regelen.''

Maar laten we nu net een koningin hebben die de inhoud van het koningschap belangrijk vindt. Die al die wetten heel precies doorleest, die van alles op de hoogte is en die zich dus door De Graaf tot de franje veroordeeld zal voelen. En waarom zou ze dat doen, zolang er geen twijfel mogelijk is dat de ministers voor honderd procent verantwoordelijk zijn voor de politieke kant van de zaak? Sterker nog, als er al gesmiespeld wordt over de invloed van de koningin, dan ligt dat aan de slappe knieën van de politici.

De Graaf: ,,Waar het om gaat is dat door het systeem de koningin de schijn op zich laadt van politieke beïnvloeding. Zolang ze niet echt buiten de regering staat zullen er altijd verhalen de ronde doen dat de koningin wel ergens de hand in gehad zal hebben. Daar moeten we haar van vrijwaren, opdat ze haar rol als staatshoofd met des te meer verve kan spelen. Het zou ook een goede zaak zijn als we dat voor Nederland kunnen behouden. Kijk naar landen als Frankrijk en de Verenigde Staten. Daar zie je dat het presidentschap monarchistische trekjes heeft, kennelijk omdat het volk dat zo wil. Daar is het niet ongevaarlijk omdat het gekoppeld is aan politieke macht. Dan kun je die zaken toch maar beter gescheiden houden.''

Toe maar, De Graaf als redder van de monarchie?

,,Nou, zo zou ik het niet willen stellen. Maar het is waar, ik ben geen voorstander van het republikeins genootschap. De republiek heeft geen draagvlak en leidt alleen maar tot nieuwe problemen. Ik ben voor handhaving van de monarchie op puur pragmatische gronden. Mits ingebed in de democratie natuurlijk.''

Tot slot, wat is De Graafs vroegste herinnering aan de koningin?

,,Mijn vader was burgemeester van Lisse. De Keukenhof, daar had de koninklijke familie ieder jaar wel iets mee. Ik was vijf jaar toen koningin Juliana en prins Bernhard, samen met de sjah van Perzië de Keukenhof bezochten. Later heb ik een keer bloemen aan Juliana aangeboden toen de keizer van Nepal langskwam. Dat was natuurlijk bijzonder. Maar niet bijzonderder dan die keer toen minister Luns naar de Keukenhof kwam en ik verkleed als paashaas voor hem een dansje mocht maken.''