Autoriteit moet worden verdiend

Meer dualisme is niet de oplossing om te democratie nieuw leven in te blazen. Grotere tegenstellingen en levendiger debatten garanderen niet dat de burger meer betrokken raakt bij de politiek. Daarvoor moeten politici rechtstreeks met burgers spreken en verantwoording afleggen.

In de wens van de politiek voor meer dualisme hoor ik vooral een wens voor interessantere en fellere debatten. Dat zou de betrokkenheid van burgers bij de politiek kunnen vergroten. Maar dualisme is niet voldoende, ik geloof dat er andere veranderingen nodig zijn.

De adviezen waarmee de commissie-Elzinga maandag is gekomen, voor het beter functioneren van het lokaal bestuur, zijn verrassend en verstandig. Verstandig is bijvoorbeeld de conclusie dat het in bestuurlijke zin helemaal niet zo slecht gesteld is met de lokale democratie. Feit is dat burgers en maatschappelijke organisaties de dienstverlening hoog aanslaan. Burgers en organisaties zijn ook op allerlei fronten actief. Wel leiden partijafdelingen een armetierig bestaan en daalt de opkomst bij verkiezingen.

De commissie wijst erop dat in de gemeenteraden veel dubbelrollen voorkomen. Het raadslid controleert, maar is ook medebestuurder. De wethouder is tegelijk raadslid en bestuurder, de burgemeester is voorzitter van de raad en het college, maar geen gekozen raadslid en niet betrokken bij de college-onderhandelingen. De eigenlijke besluitvorming vindt plaats in de niet-openbare vergaderingen van fractie en het college. De commissie-Elzinga wil het stelsel beter afstemmen op de wensen van de moderne kiezer en doet daar goede voorstellen voor.

Interessant wordt het als de commissie benadrukt dat het partijpolitieke proces (inclusief de rekrutering van politici en bestuurders) samen moet gaan met moderne vormen van lokale democratie. Terecht stelt de commissie dat institutionele veranderingen dit niet kunnen realiseren. Ook de bestuursstijl moet veranderen. Het is ook terecht dat de commissie daarbij aandacht vraagt voor publieke verantwoording.

Dualisme alleen is niet genoeg om de democratie te revitaliseren. Zo is bijvoorbeeld in de gemeente de jaarrekening al duaal geregeld. Het college van b en w stemt er niet over. Dualisme moet leiden tot meer transparantie, grotere herkenbaarheid en daarmee grotere betrokkenheid van de burger. De transparantie van de gemeentelijke begrotingen is wel verbeterd, maar de burger wordt er niet meer bij betrokken. Hij krijgt zo toch geen goede verantwoording.

Belangrijk is uiteindelijk dat de individuele burger meer te vertellen en terug te horen krijgt. Meer dualisme brengt daar geen verandering in. Misschien worden debatten even spannender. Maar leidt dat tot meer aandacht van individuele burgers? Of is dat leuker voor de huidige politici en afkalvende politieke partijen? Volgens mij komt die hang naar meer debatteren neer op de wens terug te keren naar de debatten uit de jaren zeventig met Van Mierlo, Den Uyl en Van Agt. Toen zapte men nog niet om de actualiteitenrubriek heen om een soap of Big Brother te kunnen zien. En wat wisten we toen van internet.

Nieuwe vormen van communicatie zijn nodig om te voorkomen dat beleid een zaak van ambtelijke beleidsmedewerkers en professionals van maatschappelijke organisaties wordt. Nieuwe verantwoording is nodig omdat de traditionele lijn van verantwoording via politieke partijen of maatschappelijke zuilen niet meer werkt. Politici moeten zich openstellen voor individuen en verantwoording afleggen. Zo kunnen zij autoriteit verdienen.

De politiek moet serieuzer kijken naar de mogelijkheden die de nieuwe informatietechnologie biedt. Politieke partijen kunnen de democratie versterken door langs die nieuwe wegen van het Internet het gesprek met individuele burgers aan te gaan. Informatietechnologie biedt mogelijkheden om meer gericht verantwoording af te leggen en uit te lokken tot discussie. Niet alleen kunnen burgers zeggen wat ze willen, ze kunnen ook gemakkelijker te weten komen wat daaraan gedaan is. Belangrijk is wel daarbij te blijven uitgaan van de vertegenwoordigende democratie. De gemeenteraad is de democratisch gekozen representant van de bevolking; informatietechnologie moet geen 'bestuur per issue' of volksstemming brengen. Dat heeft ook in Zwitserland niet bijgedragen tot grotere betrokkenheid bij het bestuur.

De commissie-Elzinga plaatst betere verantwoording aan actieve burgers terecht in de aandacht. Helaas verwijst deze commissie met afgevaardigden uit verschillende politieke partijen, daarvoor naar het kwaliteitsbeleid van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en Binnenlandse Zaken. Communicatie zou dan niet meer via afkalvende partijen lopen, maar direct met het individu. Maar verantwoording is niet in goede handen bij vertegenwoordigers van oude bastions. De gemeenteraad en de politieke partijen zullen met nieuwe middelen aan de slag moeten om met individuele burgers te communiceren. En: wij als burgers zullen actief om verantwoording moeten vragen. Rekenschap gaat ons allemaal aan.