Verdachte blijft bij voorbaat schuldig

Als de Russische veiligheidsdienst iemand oppakt, is dat echt niet voor niks. De FSB heeft altijd een reden. Dat wéét president Vladimir Poetin. Hij was in 1998/1999 chef van de FSB, dus hij kán het weten. Zoals hij zei in 1999: ,,Wíj werken op basis van de feiten en niets dan de feiten. De zaak-Moïsejev is daar een goed voorbeeld van. En het doet er niet toe of hij nu voor de Zuid-Koreaanse of de Noord-Koreaanse veiligheidsdienst werkte.''

Zo werd de Russische diplomaat Moïsejev nog vóór de rechtszaak in het openbaar schuldig verklaard. In buitenlandse ogen wordt een beschuldigde door zo'n ingreep op slag zozeer 'slachtoffer' dat het er nauwelijks meer toe doet of hij ooit 'dader' was. Dat een Russische rechter het dader-zijn eerlijk zou kunnen vaststellen valt moeilijk te geloven.

Volgens de FSB heeft Moïsejev van 1992 tot 1998 voor de Zuid-Koreanen - dat was de latere president even kwijt - gespioneerd. Inmiddels loopt de rechtszaak-Moïsejev in hoger beroep naar zijn einde. En, inderdaad, van een eerlijk proces is geen sprake geweest, zeggen Moïsejevs advocaten. Ook in hoger beroep zou Moïsejev geen inzage in de complete aanklacht hebben gekregen, want die bevatte teveel 'geheime informatie'. Belangrijk bewijsmateriaal wordt niet aan de verdediging ter inzage gegeven.

Zijn advocaten mogen Moïsejev geen teksten in handen geven; het schriftelijk contact moet over de directie van de gevangenis Lefortovo lopen, sinds jaar en dag de topgevangenis van de veiligheidsdienst. De directie van Lefortovo - een naar verhouding niet al te vieze en ook niet al te oncomfortabele, maar wel erg gesloten gevangenis - houdt de stukken voor Moïsejev achter.

Zo was het leven van een potentiële 'vijand van het volk' in Rusland en zo is het nog steeds, onder de 'dictatuur van de wet' van Poetin. Een verschil met vroeger: Moïsejevs advocaten kunnen tegenwoordig proberen zijn zaak voor te leggen aan het Europese Hof van Justitie. Zij zijn dat ook van plan.

Moïsejev wordt berecht in dezelfde Moskouse rechtbank als de Amerikaan Edmond Pope, die net als hij wegens spionage in Lefortovo zit. Pope (54 jaar) werd op 5 april gevangen genomen. Hij zou achter de geheime, Russische ontwerpen voor een supersnelle torpedo of onderwaterraket hebben heengezeten en een Russische wetenschapper die bij dit project betrokken was, met geld hebben verleid geheimen prijs te geven.

De 'verkooplustige' wetenschapper in kwestie, Anatoli Babkin, verklaarde op 10 november in de rechtbank dat zijn aanvankelijke bekentenis door de FSB was geprepareerd. Zijn handtekening onder die bekentenis was hem onder dwang - hij was ziek tijdens het verhoor, zegt Babkin nu - ontfutseld. In werkelijkheid zou er van geheimen geen sprake zijn, doch alleen van openbare, voor iedereen toegankelijke publicaties.

Babkin is bereid, zei hij een week geleden, de rechtbank de openbare stukken te laten zien, die hij aan Edmond Pope had doorgegeven, stukken die nu door de FSB als 'staatsgeheim' zijn aangemerkt. De rechtbank wees zijn aanbod af. Op Babkin volgden de afgelopen week een reeks van experts-getuigen die menen dat het wél om geclassificeerd militair materiaal ging.

Pope is een kwetsbaar doelwit in dubbele zin. Hij is ziek (schildklierkwalen én een verleden met botkanker). En hij is een gepensioneerde marine-officier, die vele jaren bij de marine-spionagedienst heeft gewerkt. Vanaf 1997 maakte hij er in zijn bedrijfje CERF Technologies International zijn levenswerk van hoogwaardige (en daarmee meestal militaire) Russische technologie commercieel interessant te maken voor de Amerikaanse markt. Een doorsnee Russische tv-kijker weet nu genoeg en komt trouwens niet veel meer te weten. Ook niet dat Pope tijdens zijn zevenentwintig reizen door Rusland - hij was een verklaarde Russofiel - bij zijn activiteiten beschermd werd door speciale, officiële Russische regeringstoestemming.

Kwetsbaar en wel heeft Pope in één opzicht een streepje voor op zijn Russische lotgenoot Moïsejev: de Amerikaanse regering eist zijn vrijlating, de VS-ambassade probeert hem - voorzover de FSB het toelaat - bij te staan, en president Clinton sprong persoonlijk deze week nog voor hem in de bres, in een gesprek met Poetin te Brunei. De Republikeinen vinden desalniettemin dat het Clinton-bestuur nog veel te weinig heeft gedaan. Als Bush in het Witte Huis gaat wonen, komt er nog grotere stampei in de Amerikaans-Russische betrekkingen. Het is de vraag of Poetin dat juist wel of juist niet erg zou vinden.