De schuld van de vrouw

In Jordanië is het voorstel de eerwraak als gewone moord te bestraffen, door het geheel mannelijke parlement weggestemd. 'Overspelige vrouwen vormen een grote bedreiging voor de maatschappij, want zij zijn de reden van dat overspel', is de heersende opinie. Dus kunnen zij kiezen, tussen een vlucht of de dood.

Het is verstikkend heet in het kamertje, maar de dikke lange jas die gelovige islamitische vrouwen vaak dragen in Jordanië, blijft de hele tijd aan. Onder haar degelijke hoofddoek snikt Djamila af en toe terwijl ze haar verhaal vertelt. Je zou het niet aan haar conservatieve uiterlijk afzien, maar zij heeft een van de grootste taboes in de Jordaanse samenleving doorbroken. Ze heeft een kind gekregen zonder getrouwd te zijn. Nu loopt haar leven gevaar.

,,Mijn vader wil niet dat ik nog rondloop op deze wereld', zegt Djamila. Ze ging tijdens haar studie een relatie aan met een oudere man die naar haar zeggen zijn positie misbruikte. Toen ze zwanger werd, liet hij haar vallen. Nu is ze alleen. Ze kan geen contact opnemen met familie en vrienden want als men erachter komt waar ze is dan loopt ze de kans vermoord te worden. ,,Mijn broers zijn naar me op zoek, ze willen me doden', fluistert Djamila. Djamila (haar naam is voor haar veiligheid veranderd) is het slachtoffer van de mannelijke erecode zoals die nog veel wordt toegepast in Jordanië, net als in andere landen in het Midden-Oosten. De familie-eer is het allerhoogste en als een vrouw deze schaadt moet ze dood.

Jaarlijks worden in Jordanië tussen de 25 en 30 vrouwen vermoord door mannelijke familieleden. De vaak nog jonge meisjes zouden seks hebben gehad voor het huwelijk of overspel hebben gepleegd. Het werkelijke aantal slachtoffers ligt waarschijnlijk veel hoger. Opmerkelijk veel vrouwen plegen zelfmoord of komen om als gevolg van 'ongelukken'.

,,Ik krijg per week zeker drie nieuwe gevallen binnen van meisjes die zich bedreigd voelen door hun families', zegt advocate en vooraanstaand mensenrechtenactiviste Asma Chader. Maar ook die vormen slechts het topje van de ijsberg, denkt ze, want de meeste meisjes weten haar en haar collegae niet te vinden. Er is ook niet veel dat voor hen kan worden gedaan. Opvanghuizen bestaan niet in Jordanië en de politie biedt ook geen oplossing. ,,In plaats van de mannen die haar bedreigen op te sluiten, wordt het meisje zélf in de gevangenis gestopt. Voor haar eigen veiligheid zogenaamd', zegt Asma Chader.

Volgens mensenrechtenactivisten schiet de Jordaanse wet tekort als het om deze eremisdaden gaat. Mannen die een vrouwelijk familielid vermoorden krijgen vrijwel altijd een minimale straf. In het Jordaanse strafrecht is een uitzondering gemaakt voor dit soort zaken. Volgens artikel 340, dat zijn oorsprong heeft in de 'Code Napoléon', gaat een man vrijuit als hij een vrouwelijk familielid vermoordt nadat hij haar op overspel of seks voor het huwelijk heeft betrapt. Als hij haar niet op heterdaad betrapt, maar haar toch vermoordt, kan hij er met zes maanden cel van afkomen.

Internationale organisaties oefenen druk uit op Jordanië om dit artikel te schrappen. Ook in de Nederlandse Tweede Kamer is het onderwerp aan bod geweest, bij het debat over de ratificatie van het associatieverdrag tussen de Europese Unie en Jordanië. Mede onder druk van de Europese Unie heeft wijlen koning Hoessein enkele jaren geleden de molen in werking gezet om het gewraakte artikel te schrappen en het Jordaanse kabinet heeft een voorstel met die strekking naar het parlement gestuurd. Hoessein zelf hoefde het niet meer mee te maken, maar het parlement torpedeerde onlangs dat voorstel.

Als het parlement de nieuwe wet wél had aanvaard zou dat niet meer dan een eerste stap zijn geweest, zegt Asma Chader. ,,Als we de wet veranderen zal dat niet meteen leiden tot een daling in het aantal eremoorden. Dit onrecht heeft zijn wortels in de cultuur. Jonge mannen groeien ermee op en geloven dat alleen op die manier de eenheid van de familie gewaarborgd kan worden en dat anders de traditionele waarden verloren gaan.'

Toch heeft Asma haar uiterste best gedaan voor de wetswijziging. Ze was adviseur van een actiegroep die ijverde voor afschaffing van artikel 340 en een grote handtekeningenactie op touw zette. Ze hoopte dat de wetsverandering in ieder geval een signaal zou zijn aan de samenleving. Een groot obstakel was de samenstelling van het parlement. Er is geen enkel vrouwelijk parlementslid en de opinie over sociale zaken onder de parlementsleden loopt uiteen van traditioneel tot uiterst conservatief.

,,Dit artikel moet gehandhaafd worden om de religieuze en traditionele waarden van onze samenleving te waarborgen', verwoordde de voorzitter van de juridische commissie van het parlement onlangs de gevoelens van menige parlementariër. ,,Overspelige vrouwen vormen een grote bedreiging voor onze maatschappij, want zij zijn de reden dat overspel plaatsvindt. Als mannen geen vrouwen zouden vinden om overspel mee te plegen, dan zouden ze het niet doen.' Het merendeel van de Jordaanse bevolking is het volgens mensenrechtenactivisten waarschijnlijk ook met deze uitspraak eens.

,,Zonder eer ben je minder dan een beest', is een typische uitspraak van een veroordeelde moordenaar. Hoe hoog de gemoederen oplopen als de familie-eer in het geding is, blijkt wel uit het uitzonderlijke geweld waarmee de moorden gepaard gaan. De lichamen van de meisjes worden volgepompt met kogels, 18 of 20 schotwonden zijn niet uitzonderlijk. Of de dader rijdt tot drie keer toe met zijn auto over het slachtoffer heen. Onlangs werd een twaalfjarig meisje net zolang door haar vader en broers geschopt en geslagen tot ze overleed.

De campagne tegen de eremoorden krijgt vooral steun uit de bovenlagen van de samenleving. Een debat in het hipste internetcafé van Amman wordt uitsluitend bijgewoond door modern geklede jongens en meisjes met het laatste model zonnebril in de haren gestoken en mobiele telefoons in de aanslag. Het is duidelijk een gezelschap van gelijkdenkenden, op een wat oudere man na. ,,Ik heb mijn nicht vermoord', verklaart hij midden in het debat opeens met vlakke stem. De discussie verandert onmiddellijk in een stormachtig volksgerecht. ,,Hoe kon je dat doen?' ,,Wie gaf je het recht?' En: ,,Dit is tegen de islam', roepen de geschokte jongeren. ,,Ze was ongetrouwd en werd zwanger, haar buik verraadde haar', rechtvaardigt hij zichzelf. Zijn naam is Ahmad Effendi. Hij is architect in Amman.

,,Ik heb haar doodgeschoten omdat ze geen broers had die de familie-eer konden redden', vertelt Ahmad Effendi. ,,Naderhand gaf de politie me een kop koffie. Ze hielden me een week vast en toen kon ik gaan.' Het gebeurde tien jaar geleden en hij heeft er geen spijt van. ,,Voor de Arabieren is het ontzettend belangrijk te weten van wie je afstamt. Als vrouwen zomaar van iedereen kinderen krijgen, zoals bij jullie in het Westen, dan weet niemand meer van wie hij afstamt. Bovendien staat het in de Koran dat overspelige vrouwen gedood moeten worden.'

Het religieuze argument is een machtig wapen in de handen van de tegenstanders van het schrappen van het wetsartikel. De campagne tegen de eremoorden probeert dan ook hard om dit te ontkrachten. De uitspraak 'eremoorden hebben niets met de islam te maken', is bijna een geloofsartikel geworden voor de campagne. De activisten leggen uit dat volgens de islam een vrouw alleen gedood kan worden als er vier getuigen zijn die het overspel kunnen bevestigen. ,,En dat is onmogelijk tegenwoordig', is het argument.

De Jordaanse koning Abdallah steunde de wetsverandering. Waarschijnlijk op zijn aandringen heeft zijn religieus adviseur, de hoogste islamitische rechter in het land, een verklaring afgegeven waarin de eremoorden onislamitisch worden genoemd. ,,Het is voor iedereen goed de regels van de islam te volgen. Maar sommigen begaan grove misdaden in de naam van het geloof en veroorzaken leed en bloedvergieten door hun onwetendheid', aldus Sjeik Izzedin Al Khatib Al Tamimi.

Maar het blijft een feit dat volgens de islam overspel en seks voor het huwelijk bestraft moeten worden. ,,Overspel is verboden om de mensen te beschermen tegen seksueel overdraagbare ziektes, om de seksuele lusten binnen de perken te houden en om de afstamming zeker te stellen', stelt Sjeik Tamimi in dezelfde verklaring. In een poging om steun te krijgen van gelovige moslims, inclusief de fundamentalistische oppositie in het parlement, hebben de campagneleiders tegen de eremoorden toegezegd zwaardere straffen op overspel te zullen nastreven.

Asma Chader was niet blij met dit compromis, dat uiteindelijk dus ook niet mocht baten, maar ze wist dat het vanuit tactisch oogpunt noodzakelijk is. Om de angel uit de discussie over overspel te halen, benadrukt de campagne dat in veel gevallen de slachtoffers 'onschuldig' zijn. De moorden hebben veelal hun wortels in een conflict binnen de familie. Verkrachting door bekenden van de familie komt veel voor en ook incest is vaak de achterliggende reden voor een moord. ,,Het slachtoffer wordt dan zwanger van de vader, broer of neef en die wil de incest verbergen', vertelt de campagnevoerder. ,,Het meisje wordt daarop beschuldigd van seks voor het huwelijk en vervolgens vermoord door de familie.' Zelfs als de rest van de familie weet wat er gebeurd is, vindt men de moord vaak toch gerechtvaardigd. ,,De vrouw moet de man wel verleid hebben, anders had hij haar nooit verkracht', is de redenering dan. Met artikel 340 ondersteunt het Jordaanse rechtssysteem volgens de campagnevoerders het idee dat wat er ook gebeurt, het altijd de schuld van de vrouw is.

Djamila is bij wijze van grote uitzondering per decreet vrijgelaten door koning Hoessein. Ze is nu samen met haar kind ondergedoken op een adres dat wordt betaald door het Hof. Ze kan zich nauwelijks in het openbaar vertonen uit vrees dat iemand haar familie zal vertellen waar ze is. Zelfs als de wet wordt veranderd en zulke eremoorden zwaarder bestraft worden, blijft die angst bestaan. Bovendien weet Djamila dat het stigma dat aan haar is verbonden, nooit zal vervagen. ,,De mensen zullen me nawijzen en zeggen dat ik geen goed mens ben. Maar ik ben wel goed. Ik geloof in God, zelfs na wat ik heb gedaan.'