Paleis aan het einde van de wereld

We rijden door Europa, vliegen over de wereld, maar uiteindelijk speelt het leven zich af in een cocon; het dorp, de buurt, het kantoor. De kleine leefgemeenschap is onderwerp van de serie Het Dorp, iedere maandag in de Verdieping. Aflevering 31: Zundert

Het was eigenlijk 'een ongelukje', herinnert Arjan van Dijk zich. Hij zocht niet bewust een nieuw pand. Maar een kennis preste hem het lege seminarie in Wernhoutsburg, gemeente Zundert, eens te gaan bekijken. ,,Halverwege mijn gang door het pand ben ik eruit gevlucht. Alles was vies. Ik vond het eng, onoverzichtelijk groot. Een doolhof aan het eind van de wereld.''

Het pand stond toen, midden jarig tachtig, al twintig jaar leeg. De Lazaristen die er missionarissen opleidden hadden Wernhoutsburg verlaten toen er geen priesterroepingen meer kwamen. Het gebouw veranderde om de haverklap van eigenaar. Nu eens om recreatiepark te worden, dan gevangenis of een asielzoekerscentrum, dan weer lieten seksbazen er hun oog op vallen.

Maar ze haakten allemaal af. Ook Van Dijk, die een aantal historische panden bezat zoals het fort in Geertruidenberg waar hij feesten en evenementen organiseerde. Het gebouw takelde af. ,,De varens groeiden metershoog op de zolder'', herinnert hij zich. Er werd brand gesticht. Alles wat los zat werd gestolen. ,,Tot en met de klokken in de toren.''

Het omliggende gehucht met dezelfde naam verging het niet beter. In de jaren zestig bruiste het er volop. Voor het seminarie lag de drukke grensovergang Breda-Antwerpen aan de E-10. Wernhoutsburg had zijn truckerscafés, hotels, tankstations en expeditiekantoren. Maar enkele jaren na de paters verhuisde ook de grensovergang. Een paar kilometer oostwaarts, naar Hazeldonk en de nieuwe E-19.

Het leven viel er stil. Alle cafés aan de Nederlandse kant van de grens sloten hun deuren. Een of twee kantoren werden verbouwd tot woonhuis. Maar de meeste gebouwen kwamen leeg te staan. Steeds zaten de seksbazen op het vinkentouw. Oud-expeditiekantoor Frans Vissers werd sauna 'La Reserve'. Het bekende café-hotel De Zwaan werd bordeel, Golden-Ten-casino en tenslotte parenclub. De berichten hielden aan dat achter die nu dichte gevels ook in drugs gehandeld werd.

Dat weerhield Van Dijk (,,Zulke dingen kun je verwachten bij een grens'') er in 1989 niet van voor de tweede keer het seminarie te gaan bekijken. Weer had een eigenaar zich erop stukgebeten. Dit keer een gelovige Brabantse zakenman die fortuin had gemaakt met de verkoop van prijsbekers. Hij had er een vakantiedorp voor armen van willen maken.

,,Toen zag ik er wel wat in. Waarschijnlijk was het veel beter weer dan de eerste keer.'' Een paar minuten voor de openbare verkoop begon (,,Het zaaltje in het dorpscafé zat al vol'') werd hij het eens met de schuldeisers. De gemeente Zundert juichte. Goed nieuws na jaren van neergang.

Een duidelijk plan had Van Dijk niet. Hij was tot dan toe de man van de Middeleeuwse feesten, waarbij de bediening en de artiesten weggelopen leken uit schilderijen van Brueghel en gasten zonder bestek aten. In Wernhoutsburg zou de klant zelf zijn thema kunnen kiezen, of dat nu 'de landing op Mars' was of 'jungle' of een bedrijfspresentatie. Ruimte was er genoeg, en het pand zelf had weinig bijzonders. Met gemak kon het elke keer van binnen worden omgetoverd. Weken liep Van Dijk er zelf rond, met schetsboek, en maakte plannen. ,,Ik heb er een paar van de mooiste uren van mijn leven doorgebracht. Wat een geschenk, zelf kunnen bedenken hoe je ruimtes gaat inrichten en dan nog het geld hebben om alles wat je bedenkt uit te laten voeren.''

Wernhoutsburg kreeg snel Oosterse accenten. Op de torens kwamen tulpenbolvormige koepels. De vroegere gymzaal werd de Shéhéradezaal met Oosterse eetkramen. Een bewuste keus was dat niet. ,,Ik was net in India en Thailand geweest. Ze hebben er prachtige spullen, goedkoop en decoratief.'' Van Dijk liet verder een casino, een Italiaanse ijssalon, een Hollandse bruine kroeg en een bibliotheek bouwen. Maximaal zesduizend gasten moesten door die kamers met elk hun eigen sfeer kunnen dwalen, terwijl in de rest van het pand ruimte overbleef voor hét thema van de avond.

Maar er zijn grenzen aan hoever je een pand kunt verbouwen, stelt Van Dijk. Hij handhaafde de kapel. Hij liet een Duitse kunstenares die naam had gemaakt met werk op de Berlijnse muur plafond- en wandschilderingen maken. Adam en Eva in helle kleuren en veel engelen. Zij was voor hem ,,een Michelangelo van deze tijd''.

Het was een intense periode, herhaalt hij. In diezelfde tijd was zijn vrouw hoogzwanger. Van een zoon, wisten zij. Zijn naam hadden ze al: Jaiseling. Als eerbetoon voor een vrouw die zij in India hadden leren kennen. Al hun dromen zouden op Wernhoutsburg tezamen komen. Jaiseling zou in de nieuwe kapel gedoopt worden. En het seminarie zou de naam van het prinsje krijgen: Jaiselings Royal Palace.

Maar de doop ging niet door. Jaiseling stierf drie weken na de geboorte. Wiegendood. ,,Toen het op Wernhoutsburg van start ging, stonden wij daar met een enorm verdriet.'' Zijn dochter die daarna is geboren, is er wel gedoopt.

Het gehucht Wernhoutsburg, half spookstad, kreeg zo zijn sprookjespaleis. Terwijl heel Zundert blij was dat er wat met het pand gebeurde, was er ook kritiek op het uiterlijk. Waren de Oosterse koepels niet al te kitscherig? ,,Flauw'', vindt Van Dijk nog altijd. ,,Teveel Efteling. Ik weet het. Ga eens kijken op het Rode Plein in Moskou. Daar heb je een veelvoud van zulke torens. Die vindt iedereen mooi.''

In elk geval had het gehucht er weer een potdichte gevel bij. ,,Ik heb bewust voor dat gesloten uiterlijk gekozen. Mensen die één tot anderhalf uur in de bus hebben gezeten moeten als ze in die woestenij aan de grens komen plots een enorm blok zien opdagen, waarbinnen van alles kan gebeuren. Zodra ze binnen gaan, moeten ze in een totaal andere wereld stappen. Daglicht verstoort de theatrale werking.''

Ruim tien jaar zijn verstreken sinds de opening. In die tijd wist de gemeente de prostitutie bij de grensovergang terug te dringen. Afgelopen herfst moest parenclub 'Private Dancer' als laatste de deuren sluiten. De eigenaars zijn intussen veroordeeld voor drugshandel. Wernhoutsburg is nu een grauwe vlek op de kaart: wat huizen en een mysterieus, donker paleis aan het eind van wereld.

Van Dijk zelf komt er niet meer. Hij heeft zijn bedrijf verkocht. ,,Ik hunker er niet meer naar. Als je weggaat, veranderen er onvermijdelijk kleine dingen. Maar daarmee verdwijnt voor mij de geest, de spirituele kracht van het gebouw. Ik voel er nu niets meer bij.'' In het paleis zelf houdt een gedenksteen de herinnering in stand aan de kleine prins die het zijn naam gaf.