Omstandigheden

De woorden 'omstandigheden' en 'omstanders' hebben op zijn minst dit gemeen dat we van allebei kunnen zeggen dat ze betrekking hebben op een situatie waar iets anders bij komt kijken en die juist daardoor wordt bepaald. De omstandigheden zijn beslissend voor de aard van de situatie, en omstanders zijn niet alleen getuigen van een daad of gebeurtenis, maar zij hebben daarop ook invloed. Die invloed moet dan ook worden meegewogen in een rechtvaardige beoordeling van de situatie. En beide woorden delen in hun metaforiek een eeuwenlange geschiedenis die via het Franse 'circonstance' en het Latijnse 'circumstantia' heel letterlijk teruggaat naar het Griekse 'peristasis' dat zowel op een kring van omstanders als op een omgeving in het algemeen, afgezien van mensen, betrekking kan hebben. En het wordt daarop vooral betrokken in verband met een beoordeling van wat in die kring heeft plaats gevonden, daardoor is beïnvloed en daarvan niet als iets afzonderlijks losgemaakt kan worden.

Deze geleerde opmerking was nodig om duidelijk te maken dat het bij 'omstandigheden' gaat om een tamelijk geleerd en doordacht woord. In de zeventiende eeuw was het in onze taal een rechtsterm, die als vertaling van 'circonstances' ingevoerd moet zijn in aansluiting bij een lange en klassieke traditie van genuanceerd nadenken over de gecompliceerdheid van wat mensen doen en van alles wat daarop van buiten af invloed uitoefent en er op die manier deel van gaat vormen. We hoeven niet in details op de hoogte te zijn van die historische ontwikkeling om te mogen veronderstellen dat het begrip 'staan' en wat dat vertegenwoordigt, het centrum van die metaforiek vormt.

Dat begrip van een alerte, opdringende en eventueel dreigende aanwezigheid, een cirkel die zich sluit, moet wel te maken hebben met een kring van mensen die rond een handelende en misschien wel namens hen optredende persoon staan en zich bemoeien met wat die doet of beslist. Op die manier zijn zij niet alleen getuigen van het proces, maar nemen zij daaraan ook deel. Het uiteindelijke resultaat is niet het product van het handelende of optredende individu alleen, maar ook van de betrokken omstanders en deelnemers. Zij maken van die handeling een openbare aangelegenheid. In de kring blijft niets verborgen en kan niets geïsoleerd worden van het milieu waardoor het omgeven is.

Intussen was er al eerder, ook in het rechtswezen, het woord 'omstand' in de betekenis van: alles wat om iets of iemand heen staat en waarin zijn optreden een verklaring kan vinden. Het lijkt een letterlijke vertaling van 'peristasis', maar het is ook gelijk aan het Duitse 'Umstand', een enkelvoudig woord voor wat wij gewoonlijk en om begrijpelijke redenen met het meervoud 'omstandigheden' aanduiden.

Het rekening houden daarmee in een verslag of beoordeling werd 'omstandig' genoemd en de eigenschap omstandig te werk te gaan leverde het woord 'omstandigheid' in de wat afwijkende betekenis van 'omslachtigheid' of 'breedvoerigheid' op. Dat heeft gewoonlijk een wat negatieve betekenis, misschien omdat een genuanceerd taalgebruik buiten de kring van juristen en geleerden niet altijd welkom is en te veel aan pedanterie doet denken of zelfs aan pogingen om de kern van de zaak te vermijden.

Want dat is wat omstandigheden en omstanders altijd doen: de kern van de zaak aan het zicht onttrekken en een snelle beoordeling van een situatie onmogelijk maken. Wie rekening wil houden met een veelheid van omstandigheden, zal al gauw een lichte aarzeling voelen bij een begrip als 'kern van de zaak' en terugschrikken voor al te kernachtige uitspraken en definitieve oordelen.