Puzzelen met de Middeleeuwen

'Ik heb een engel'', roept een medewerkster van de archeologische dienst in Zutphen en opgewonden houdt ze een glasscherf tegen het licht. De afbeelding ligt al twee maanden tussen de tienduizenden andere stukjes en nu ineens is hij zichtbaar.

Complete kerkramen zullen het nooit worden, daarvoor ontbreekt er teveel gebrandschilderd glas uit de Zutphense Nieuwstadskerk. Maar de eindeloze berg scherven ziet er al veel geordender uit dan half november, toen de opzienbarende vondst bij archeologisch graafwerk aan het licht kwam. Fragmenten van zuilen liggen nu met plakbandjes aan elkaar, er zijn veel bloemen en bladeren 'gelegd', leeuwen en engelen beginnen vorm te krijgen en de familiewapens lijken al bijna compleet.

Er wordt nog steeds gepuzzeld in Zutphen, al is 'memory' volgens stadsarcheoloog Michel Groothedde een beter woord voor het reconstrueren van de gebrandschilderde ramen uit de Middeleeuwen en de Renaissance. Dagelijks buigen vrijwilligers zich over de geïmproviseerde lichtbakken: amateurarcheologen die al jaren bij opgravingen betrokken zijn, maar ook andere Zutphenaren die zich spontaan hebben aangemeld 'omdat ze van puzzelen houden'. Waar de één na een tijdje vertwijfeld afhaakt, komt de ander fris binnen en pakt zo weer twee stukjes bij elkaar.

De uitstalling van al die glasscherven werkt aanstekelijk. Of het nu leden van b. en w. zijn die op werkbezoek langskomen of willekeurige belangstellenden, ze kunnen het niet laten om 'even' te puzzelen. Zelf legt stadsarcheoloog Groothedde geen combinaties. ,,Je moet die stukjes in je hoofd hebben. Ik heb te weinig tijd om te puzzelen, daardoor zie ik geen verbanden.''

De reconstructie gaat nog wel een paar weken door, de vrijwijwilligers vinden het veel te leuk om te doen. De scherven liggen inmiddels gesorteerd op kleur, op stijl of op afbeelding. Af en toe is een hoek gelegd, maar een rechte zijkant duidt lang niet altijd op een randstukje. ,,Het kan net zo goed gebroken zijn en met een loodstripje gelijmd. Dit hier is veel méér dan een legpuzzel. Het is alsof er honderd puzzels door elkaar gegooid zijn: zestig procent van de stukjes is er vervolgens uitgehaald en daarna heeft men de voorbeelden weggegooid. Wat er dan nog over is, die tienduizenden stukjes, is ook nog eens transparant en heeft dus twee kanten. En dat moet aan elkaar gelegd worden.''

Het zijn verschillende ramen geweest, uiteenlopend in jaartal en kwaliteit. Er zit glas bij uit een raam dat het stadsbestuur van Zutphen in 1450 bij de opening van de Nieuwstadskerk cadeau heeft gedaan. Maar er is ook glas van latere datum, aangebracht om een uitbreiding van de parochiekerk te vieren. De ene afbeelding is een eenvoudige lijntekening, de andere is een uitgewerkt schilderij waar Groothedde de hand van Jan van Scorel - of tenminste een van diens leerlingen - in ziet.

De ruiten zijn in 1572 ingegooid door de staatse troepen, die alles wat katholiek was kort en klein sloegen. Honderden kilo's loodstrips moeten zijn meegeroofd om er kogels van te maken, er is tenminste geen grammetje van teruggevonden. Groothedde vermoedt dat kerkmeester Johan ter Klocke na het incident de scherven schielijk bij elkaar heeft geraapt en het glas met de heiligen apart heeft gehouden. ,,Die centrale afbeeldingen konden weer worden gebruikt in andere ramen, dat is het handige van dit glas. Daarom ontbreken ze in onze vondst. En er is een hoeveelheid glas destijds naar buiten gevallen en mogelijk vertrapt. Dus compleet wordt het nooit.''

Wat de kerkmeester wel in een kist onder de vloer bewaarde en onlangs is gevonden, is volgens Groothedde uniek materiaal. Er zit geen glaspest in, meer dan een wasbeurt met verdunde azijn hadden de scherven niet nodig: ze zien er puntgaaf uit. Als de puzzelaars het opgeven, worden de afbeeldingen ingevoerd in de computer en kunnen daarmee bestudeerd worden. ,,Wij kunnen pas met een goed verhaal komen, als kunsthistorici de schilderingen hebben onderzocht. Het probleem is alleen dat die er bijna niet zijn. De enige kerk met ramen van vóór de Reformatie, is de St. Jan in Gouda; voor de rest moet je in het buitenland zijn. Hoe fragmentarisch ons materiaal ook is, elk stukje is belangrijk - een bron van informatie over de maker en over de geschiedenis. Elke student kunstgeschiedenis, die met dit materiaal aan de slag gaat, kan éénoog-koning worden. Wij moeten nog bronnen onderzoeken in het stadsarchief van Zutphen, rekeningen waarin mogelijk de naam van een schilder vermeld wordt. Maar over de betekenis van het glas, moet een expert oordelen.''

Groothedde probeert zich een voorstelling te maken van de Nieuwstadskerk in volle glorie. ,,Dit was maar een eenvoudige parochiekerk, vergeleken met de Walburgkerk in Zutphen. Dat was alles pracht en praal. Toch moet ook dit gebouw met deze ramen indrukwekkend mooi geweest zijn. We hebben ook rood en blauw glas gevonden, en groene en gele ruitjes. Al die kleuren zorgden voor een glanzend effect, dat je nu alleen nog in kerken van Cuypers tegenkomt. Wat moet het sober geworden zijn tijdens de Reformatie.''

Een vrijwilliger knikt instemmend boven zijn lichtbak. Hij puzzelt met de kleinste overgebleven glassplinters. Geestdodend werk? ,,Ach, zo kan ik nog iets goed maken van wat mijn voorouders hebben misdaan. Ik ben van gereformeerde komaf.''