Vrouw mag eindelijk reizen

Bijna vijftien eeuwen na de eerste openbaringen aan Mohammed, houdt de positie van de vrouw de islamitische wereld nog steeds bezig. Dit keer gaat het niet om de vraag of mannen hun vrouwen mogen slaan, maar om een spectaculair proces in Egypte.

De hoogste rechter in dat land stelde onlangs een vrouw in het gelijk die zonder toestemming van haar man een reisdocument had aangevraagd. De Egyptische autoriteiten, die jarenlang weigerden vrouwen een paspoort te verstrekken als de vader of de echtgenoot geen toestemming had gegeven, zijn door het Egyptische constitutionele hof in hun hemd gezet. Het hof oordeelde dat een reisdocument tot de meest elementaire mensenrechten behoort. De Egyptische vrouwenbeweging reageerde verheugd op het arrest en wil de datum van de uitspraak uitroepen tot een jaarlijks terugkerende nationale feestdag.

De uitspraak van het Egyptische constitutionele hof is zonder meer verrassend. Jarenlang hebben vrouwen zich neergelegd bij het 'gebruik' dat vrouwen alleen een paspoort kunnen bemachtigen met schriftelijke toestemming van hun vader of echtgenoot. Eén vrouw pikte dat niet en spande het ene proces na het andere aan. Niemand minder dan de minister van binnenlandse zaken werd aangeklaagd. De vrouwenbeweging steunde de vrouw in haar strijd met het argument dat nogal wat Egyptische vrouwen -al dan niet gehuwd- gedwongen zijn buitenshuis te werken om zich in leven te houden. Daardoor is de islamitische regel dat een vrouw alleen met toestemming van de vader of echtgenoot mag reizen, niet meer houdbaar. Het Egyptische constitutionele hof is zo verstandig geweest bij de uitspraak de religieuze dimensie die aan de zaak kleeft buiten beschouwing te laten. Of de vrouw de door de islam voorgeschreven regel -de vrouw mag de echtelijke woning alleen met toestemming van haar echtgenoot verlaten- wenst na te leven, is door het hof kennelijk van ondergeschikt belang geacht. Het verstrekken van een paspoort is naar het oordeel van de hoogste rechter niet meer dan een administratieve beschikking. Een intelligente zet van het hof om een religieuze discussie te omzeilen.

Maar Egyptische vrouwen hebben nog een tweede reden om feest te vieren. Toen het vonnis wereldkundig werd gemaakt, was er nog een persoon die roet in het eten kon gooien: de hoogste moefti van het land, de rector van de gezaghebbende Azhar-universiteit in Caïro. De moefti is een door de staat benoemde autoriteit die in ingewikkelde religieuze kwesties bindende uitspraken doet. Tot verrassing van velen steunt hij de opvatting van het constitutionele hof. Ook hij vindt dat het bezitten van een reisdocument en het willen naleven van een religieus voorschrift twee gescheiden zaken zijn die kennelijk jarenlang ten onrechte met elkaar zijn verbonden. Steun uit onverdachte hoek. De steun van de moefti is van doorslaggevend belang. Juist zijn standpunt kan van grote betekenis zijn voor moslimvrouwen elders in de wereld.

De Azhar-universiteit wordt door moslims in de gehele wereld gezien als hét instituut dat in religieuze vragen onomstreden uitspraken doet. Het staat ook bekend als een niet-conformistisch instituut dat zich niets aantrekt van politieke druk. Het gaat te ver om uit dit vonnis de conclusie te trekken dat vrouwenemancipatie in de islamitische wereld voor een doorbraak staat. Moslimvrouwen eisen hun bewegingsvrijheid op, niet omdat ze in Londen of New York hun vakantie willen doorbrengen, maar omdat ze genoodzaakt zijn buitenshuis te gaan werken. Zolang het onderwijsniveau en de economische omstandigheden van deze vrouwen te wensen overlaten, zal van een echte emancipatiedoorbraak geen sprake zijn. Toch mag de vrouwenbeweging in Egypte op gepaste wijze een feestje vieren.