Minder emoties, zelfde problemen

Het Filmfestival van Rotterdam brengt 400 jaar na de eerste handelscontacten tussen Japan en Nederland een groot overzicht van de Japanse cinema. Zowel Japanners als Nederlanders maken kennis met een Japan dat zij niet kenden. Twee tolken op het festival, de Japanse Yukiko Tatebayashi en Leids universitair docent Japanse Filmgeschiedenis Dick Stegewerns, over hun twee thuislanden en de kracht van communicatie in filmbeelden.

Film heeft het leven van Dick Stegewerns (33) een draai gegeven, sinds hij als projecteur in een Dordts filmhuis begin jaren tachtig veel Japanse films zag. De speciale sfeer van dat oude werk bracht hem ertoe de taal te studeren. Binnenkort promoveert hij aan de Leidse universiteit op het Japanse zelfbeeld van begin vorige eeuw. ,,En misschien ga ik er binnenkort wonen.''

Een agressief land vol eenzame bewoners, waar sociale controle en techniek hoogtij vieren -Stegewerns herkent niets in het televisiebeeld dat van Japan bestaat. ,,Zijn Europeanen dan niet eenzaam? Het is geen typisch Japanse situatie. Wij hebben het idee dat Japanners de camera graag laten doordraaien wanneer er geweld in beeld komt: film als uitlaatklep voor de opgefokte maatschappij. Maar vanuit de cultuur en geschiedenis is het verschijnsel 'geweld' niet te verklaren. Het zijn gewone mensen met dezelfde problemen als wij. Bovendien waren de eerste Japanse geweldsfilms kopieën van Hollywood-films.''

Het is goed dat het filmfestival in Rotterdam duidelijk maakt hoe divers de Japanse maatschappij is. ,,Je hebt op mangastrips gebaseerde Walt Disney-achtige films, klassieke melodrama's en familiefilms, maar ook extreem gewelddadige of seksuele films uit de underground. Naar buiten toe zijn Japanners heel moralistisch, op tv is bijvoorbeeld geen blote borst te zien. Maar ondertussen wordt er van alles gedoogd en zie je keurige mensen in het openbaar blaadjes lezen waar de seks van afdruipt: een land van uitersten.''

Stereotypen ontstaan doordat Amerikanen bij het filmen in Japan altijd dezelfde torenflats en neonverlichting in beeld brengen. ,,Sinds de jaren tachtig heeft het futuristische beeld het oudere exotische karakter van Japan verdrongen. Iedereen verkiest de welvarende kust van de Stille Oceaan. Het Westen ziet Japan graag als een extreem symbool voor wat het te wachten staat.'' De achtergebleven zeekust blijft vaak buiten beeld. ,,Anders dan in Nederland is de grens tussen platteland en stad er blijven bestaan. Ik vind het heerlijk dat je er kunt terugtreden in de tijd.''

,,Ik hecht aan de tradities op culinair gebied. En aan de badhuizen, waar je je in je nakie kunt ontspannen. Het zijn sociale ontmoetingsplaatsen, waar iedereen gelijk is, afgezien van de criminelen die je aan tatoeages herkent. Jammer dat Nederland deze badcultuur heeft verloren.''

,,Tegenwoordig is het op universiteiten mode om te kijken naar het 'sociale belang' van wat je doet. Welke bijdrage levert je studie aan de maatschappij? Mijn werk als tolk op het filmfestival kun je vanuit dat licht bezien. Maar ik heb geen missie waarbij ik twee landen samenbreng. Wel is het prettig Nederlanders aan juiste informatie over Japan te helpen. Waanbeelden wegnemen, daar gaat het om.''

Op zijn reizen verzwijgt Stegewerns soms zijn Nederlandse nationaliteit. ,,Japanners kunnen zich van weinig landen een beeld vormen, behalve van Nederland: een overblijfsel van de lange handelsgeschiedenis. Vooral dronkaards beginnen daardoor steevast over tulpen en molens. Om ze van me af te schudden noem ik mezelf liever Henk de Belg dan Dick de Nederlander. Dan vallen ze stil.''

Stegewerns denkt erover naar Japan te verhuizen. ,,Japanners die hun studie in de stad hebben afgerond, worden vaak teruggeroepen om op het platteland te gaan werken. Zo is het ook met Japan-kenners die in Leiden hebben gestudeerd. In Nederland vinden zij namelijk bijna geen werk. Noodgedwongen beschouwen zij de hele wereld als hun platteland.''