Excuses keizer niet aan de orde

In de aanloop naar de viering van 400 jaar Nederlands-Japanse betrekkingen zijn onderhandelingen begonnen over de manier waarop Japan een verontschuldiging kan uitspreken voor het oorlogsleed in Nederlands-Indië tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Nu al staat vast dat een akkoord hooguit zal leiden tot een excuus- en verzoeningsverklaring uit de mond van de Japanse premier Obuchi. Er is geen enkele aanwijzing dat de Japanse keizer Akihito een spijtbetuiging zal uitspreken tijdens zijn staatsbezoek aan Nederland in mei. Slachtoffers van de Japanse kampen, georganiseerd in de stichting Japanse Ereschulden (JES), hebben een dergelijk excuus van de keizer geëist.

De gevoeligheden rond de viering en het bezoek van de keizer worden afgetast door oud-ambassadeur Henry Wijnaendts, die in opdracht van het kabinet 'diplomatieke voorverkenningen' is begonnen in Tokio. De onderhandelingen gaan over een eventuele gezamenlijke Japans-Nederlandse tekst waarin wordt verwezen naar de Japanse bezetting. Die kan worden ingevlochten in een verklaring over de 400 jaar betrekkingen. Woordvoerder Brouwers van de Rijksvoorlichtingsdienst: ,,Er wordt gewerkt aan een tekst die wellicht gezamenlijk kan worden uitgebracht en waarin op gepaste wijze op de donkerste periode in de relatie tussen beide landen wordt teruggekeken.''

Omdat die onderhandelingen zich formeel afspelen op het niveau van de premiers en ministers van buitenlandse zaken is een spijtbetuiging van het Japanse staatshoofd, keizer Akihito, formeel niet aan de orde. Daar vraagt de Nederlandse regering ook niet om. Het kabinet beseft dat het niet aan de keizer is om dergelijke politieke uitspraken te doen.

Het bezoek van de keizer aan koningin Beatrix wordt voorafgegaan door een reis naar Japan van premier Kok en minister Van Aartsen van buitenlandse zaken. Zij ontmoeten daar hun ambtsgenoten, niet de keizer.

Over de inhoud van een gezamenlijke verklaring bestaat nog geen enkele duidelijkheid. De hoop is wel dat een vorm van spijtbetuiging door premier Obuchi het bezoek van de keizer in rustig vaarwater brengt. Groepen oud-Indiëgangers hebben gedreigd met demonstraties.

Onder Tweede-Kamerleden wordt een vorm van excuus zinnig genoemd, maar het hoeft niet door keizer Akihito worden uitgesproken. Buitenlandspecialist Van Middelkoop (RPF/GPV) redeneert dat de huidige keizer de oorlog niet meemaakte en dat ook daarom een verklaring van de Japanse premier meer voor de hand ligt. ,,Ik zou het positief vinden als in zo'n spijtbetuiging de erkenning wordt uitgesproken dat de Japanse inval destijds onrechtmatig was.''

De Japanse regering sprak al in 1995 bij monde van ex-premier Murajama excuses uit voor het oorlogsleed in Azië, maar beperkte zich tot algemene termen en noemde geen getroffen landen. Zijn opvolger Obuchi brak in 1998 met die lijn door een duidelijke verontschuldiging aan het adres van Zuid-Korea. Later dat jaar kreeg ook China een Japanse spijtbetuiging. De grote vraag is hoe een tekst kan worden gemaakt die betrekking heeft op Nederland als voormalige koloniale mogendheid.

Vertegenwoordigers van de Nederlands-Indische slachtoffers voerden gisteren overleg met premier Kok en de ministers Borst (welzijn) en Van Aartsen. Volgens voorzitter Rudi Boekholt van het Indisch Platform valt het nog te bezien of Japan spijt zal betuigen voor zijn oorlogsmisdaden. ,,Kok en Van Aartsen hebben beloofd hun uiterste best te zullen doen. Maar ook zij zijn afhankelijk van de Japanners in hoeverre die dat willen. In de diplomatie kun je niks afdwingen.''