Tegendruk ontbrak in Oostenrijk

Vooral in Frankrijk en België is hard gereageerd op het aan de macht komen van de FP & Ouml;, de Freiheitliche Partei üsterreichs. Uit angst dat extreem-rechts in Europa salonfühig wordt. In Oostenrijk speelt een ambivalente houding ten opzichte van de Tweede Wereldoorlog een rol.

In het koor van Europese protesten tegen deelname van Jörg Haiders Freiheitlichen aan de Oostenrijkse regering, klinken met name de stemmen van België en Frankrijk opvallend hard. Hier geldt het aloude primaat van de binnenlandse politiek: de aan het buitenland gerichte protesten zijn ook - en misschien wel vooral - bedoeld voor binnenlandse consumptie.

In Frankrijk en België kennen ze het gevaar van extreem-rechts. In Frankrijk worden al ettelijke steden bestuurd door vertegenwoordigers van het Front National. In België staan er eind deze zomer gemeenteraadsverkiezingen voor de deur. Zal het cordon sanitaire dat het Vlaams Blok buiten het bestuur houdt, voor honderd procent stand houden? Of worden binnen afzienbare tijd ook bij onze zuiderburen een of meerdere steden bestuurd door extreem-rechtse burgemeesters en schepenen? Zoveel lijkt zeker: de opmars van extreem-rechts in West-Europa is er een van kwaad tot erger. Extreem-rechts wordt steeds meer salonfühig. Er zullen weinig West-Europeanen zijn die dit tien, vijftien jaar geleden allemaal hebben zien aankomen.

In Oostenrijk heeft de extreem-rechtse populist Jörg Haider in een kleine vijftien jaar tijds de Vrijheidspartij opgestuwd van een electoraal onbetekenende nationalistische splinterpartij tot een volwassen massa- en regeringspartij. Het fenomeen Haider is gevoed door het ontbreken van tegendruk. En Haider is ook groot geworden in een Oostenrijk dat een verwrongen en ambivalente relatie heeft met de Tweede Wereldoorlog.

,,Nationalisme, dictatuur en intolerantie hebben geleid tot oorlog, racisme en massamoord'', aldus de inleiding van de donderdag ondertekende Oostenrijkse regeringsverklaring. Voor bijna ieder normaal denkend mens een open deur, maar toch opmerkelijke woorden omdat er de handtekening van de voorman van de Freiheitlichen Haider onder staat. Dezelfde Haider noemde in 1995 de concentratiekampen uit de Tweede Wereldoorlog nog eufemistisch 'strafkampen', prees een paar jaar daarvoor de 'fatsoenlijke' werkgelegenheidspolitiek van de nationaal-socialisten en betitelde de Waffen SS als een eervolle Duitse legereenheid. ,,Onze soldaten waren geen misdadigers, hooguit slachtoffers,'' aldus Haider toen.

Jörg Haider nu is nog steeds de verpersoonlijking van de ambivalentie van Oostenrijk ten aanzien van de Tweede Wereldoorlog. Ingelijfd bij de Duitsers vochten en werkten talloze Oostenrijkers in de oorlog op alle fronten samen met de Duitsers. In Oostenrijk zelf, in de bezette gebieden, in de vernietigingskampen. Maar na de oorlog trokken evenzovele Oostenrijkers gewoon het uniform uit, beschouwden hun land vooral als slachtoffer van het nationaal-socialisme en wasten hun handen in onschuld. Bovengenoemde uitlatingen van Haider zouden in Duitsland of Nederland het einde hebben betekend van iedere politieke carrière, in Oostenrijk is het 'unser Jörg' vergeven en is hij ermee weg gekomen.

Het gebrek aan politieke en maatschappelijke tegendruk de afgelopen vijftien jaar is een van de belangrijkste verklaringen voor Haiders succes. Decennialang hebben de twee traditionele politieke partijen in Oostenrijk - de sociaal-democratische SP & Ouml; en de conservatieve üVP - de lakens uitgedeeld en de macht in handen gehad. Zij hebben het land verziekt met politieke benoemingen en met het posteren van pionnen op economische sleutelposten. SP & Ouml; en üVP hebben Haider nooit echt bestreden, niet of nauwelijks met juridische middelen en zeker niet met politieke argumenten. Zij hebben de populist en volkstribuun zijn gang laten gaan, zonder zekeringen in te bouwen in de Oostenrijkse democratie. Nu de langdurige vriendschap tussen de twee traditionele grote partijen bekoeld is, is het te laat.

De vergelijking met bijvoorbeeld Duitsland dringt zich opnieuw op. Daar is extreem-rechts na de oorlog door de overheden, in de rechtzalen en in de media veelal hard aangepakt. Met als gevolg dat het maatschappelijk en politiek veel effectiever kon worden geïsoleerd, daar waar het de kop op stak. Niet dat daarmee in Duitsland alle problemen verdwenen zijn of snel kunnen worden opgelost; met name in de voormalige DDR is racistisch en extreem-rechts geweld nog steeds een narigheid van de eerste orde. Maar de Duitse democratie is wel weerbaarder gebleken dan de Oostenrijkse.