De eenvoud is zoek

Staatssecretaris Willem Vermeend, de architect van de belastinghervormingen die deze week in de Tweede Kamer worden besproken, had ooit een vooral eenvoudig stelsel voor ogen. Maar na de aanpassingen van de afgelopen maanden is dat streven achter de horizon verdwenen. Een overzicht, met praktijkvoorbeelden.

De fietsersbond ENFB voert nog een lobby, de FNV en de studentenbond LSVb willen dat studerenden hun kosten maximaal mogen blijven aftrekken en ook muzikanten voelen zich achtergesteld. Maar de kans is klein dat er deze week, tijdens het grote slotdebat over de belastinghervormingen, nog veel wordt veranderd aan de wet. De afgelopen weken zijn de Tweede Kamer en staatssecretaris Vermeend van financiën al vele groepen tegemoet gekomen: de middeninkomens, ouderen, deeltijdwerkers, gezinnen met kinderen, directeuren/grootaandeelhouders en ga zo maar door.

Vermeend is er daarbij met een koopje vanaf gekomen. De extra lastenverlichting -bovenop de vijf miljard die eerder al als 'smeergeld' was uitgetrokken- is beperkt gebleven tot een miljard gulden, om de middeninkomens extra in de plus te zetten. Dat gebeurde dan ook nog eens via een truc: een verlaging van de WW-premie die toch al onvermijdelijk was, omdat het fonds grote overschotten vertoonde.

Tal van andere aanpassingen werden in feite door de belanghebbenden zelf betaald. Zo draaien de verzekeraars op voor de herinvoering van een (beperkte) lijfrente-aftrek en worden de kosten van de handhaving van het spaarloon en het premiesparen geheel op de werkgevers verhaald. ,,Een sigaar uit eigen doos'', was dan ook de boze reactie van werkgeversorganisatie VNO-NCW.

Bij de technische behandeling van de dikke wetsteksten, vorige week in de Kamer, liet Vermeend al weten dat er verder geen ruimte is voor verlangens die extra geld kosten. Wie nog iets bij de PvdA-bewindsman gedaan wil krijgen, moet voor een dekking zorgen binnen de bestaande financiële kaders. Dat maakt de manoeuvreerruimte van de verschillende woordvoerders wel heel klein; oplossingen voor één categorie belastingplichtigen gaan steeds ten koste van een andere.

Het debat van deze week met z'n bijna Cubaanse spreektijden -de CDA'er Reitsma denkt in de eerste ronde alleen al minstens twee uur aan het woord te zijn- zal de stelselherziening dan ook niet meer op z'n kop zetten. De regeringsfracties leggen nog één keer uit waarom zij akkoord gaan met de grote lijnen van de stelselwijziging en de oppositiepartijen stellen daar forse kritiek tegenover.

Die kritiek zal zich niet zozeer richten op de verlaging van de tarieven die Vermeend voorstaat. Ook andere van het wetsvoorstel zijn tamelijk onomstreden: het schrappen van aftrekposten, de voorgestelde vergroening, het apart belasten van inkomsten uit arbeid en inkomsten uit vermogen en het vervangen van de belastingvrije som door een vaste heffingskorting.

Moeilijker ligt dat nog altijd met het punt in de omvangrijke stelselwijziging dat zowel voor fiscale fijnproevers als voor politiek geïnteresseerden het meest tot de verbeelding spreekt: de zogenoemde vermogensrendementsheffing. Is het wel rechtvaardig om niet de werkelijke vermogenswinsten van rijk Nederland te belasten, maar bij iedereen uit te gaan van een fictief rendement van vier procent? De oppositie heeft grote twijfels en ook de PvdA maakt er steeds minder een geheim van dat zij niet enthousiast is over de vondst van partijgenoot Vermeend.

De christelijke oppositie heeft nog andere fundamentele bezwaren die samen zijn te vatten onder het kopje 'individualisering': waarom is het nodig om via een flinke fiscale prikkel (de zogenoemde arbeidskorting) mensen de arbeidsmarkt op te jagen? Zouden burgers niet zelf moeten uitmaken of zij kiezen voor werk of voor zorgtaken thuis? En tast het opnieuw verhogen van de inkomensverschillen tussen werkenden en niet-werkenden 'de solidariteit tussen beide groepen niet aan', zoals CDA'er Reitsma het uitdrukt?

Eén streven van Vermeend dreigt in deze hele discussie steeds meer achter de horizon te verdwijnen. Het belastingstelsel zou ook eenvoudiger worden, beloofde de grote architect van het plan eerder. Niet iedereen zal daar na alle aanpassingen van de afgelopen tijd van overtuigd zijn.