Verkiezing burgemeester verknalt de democratie

De burgemeester moet gekozen worden door het volk, of ten minste sterk aanbevolen door de gemeenteraad, zo adviseert de commissie-Elzinga. Maar de opvatting dat democratie louter de wil van de meerderheid is, kan tot akelige misstanden leiden.

Uri Rosenthal

Een meerderheid van de commissie wil bij de aanstelling van de burgemeester af van de daadwerkelijke kroonbenoeming en pleit ervoor -ik laat allerlei verbijzonderingen even buiten beschouwing- hem aan te stellen via een enkelvoudige aanbeveling door de raad aan de kroon. Die enkelvoudige aanbeveling door de raad komt feitelijk wel heel dicht in de buurt van een verkiezing door de raad. Op langere termijn zou de bevolking in de vier grote en, als die dat willen, andere grotere steden de burgemeester rechtstreeks kiezen; de raad zou deze door de bevolking gekozen burgemeester tussentijds naar huis mogen sturen. In de overige gemeenten zou de raad een enkelvoudige aanbeveling doen.

Voor sommigen mag het verhaal daarmee verteld zijn. Maar dat is niet het geval.

Voor een deel gaat het bij de grondregels voor het verkeer tussen meerderheid en minderheid om de institutionalisering van het welbegrepen eigenbelang van de meerderheid: de meerderheid van nu zal immers straks de minderheid zijn.

Maar er zijn ook intrinsieke waarden als prudentie en, al sinds Aristoteles, matiging in het geding. Niet voor niets beschermen we in dit kader de grondwet die de rechtsstatelijkheid van de democratische rechtsstaat garandeert, tegen een simpele pennenstreek van de electorale meerderheid van het moment. We kennen dan ook een bijzondere procedure voor wijziging van de grondwet. Een meerderheid die zich bij de laatste verkiezingen vormt en die binnen de kortste keren de grondwet wil veranderen, vormt daarvoor een even smalle als instabiele basis.

Voor de aanstelling van de burgemeester in een democratisch-dualistisch bestuursmodel staan, zo beschouwd, twee mogelijkheden open: handhaving van de daadwerkelijke kroonbenoeming en rechtstreekse verkiezing door de bevolking op basis van een volledig eigen electoraal mandaat.

Het is duidelijk dat dit bestuursmodel alleen denkbaar is in geheel andere bestuurlijke verhoudingen dan wij nu kennen. Het zou diep insnijden in de toe- en verdeling van de bevoegdheden en verantwoordelijkheden in onze gedecentraliseerde eenheidsstaat. Men zou er het gehele binnenlands bestuur voor op de schop moeten nemen. En het ligt voor de hand dat het lokaal bestuur daarvoor uiteindelijk de rekening betaalt. Dat betreft niet alleen het gezag op het terrein van de openbare orde en veiligheid dat nu aan de burgemeester is toevertrouwd. Daarbij komt dat dit model haaks staat op de politieke cultuur die in ons land sterk geënt is op collegiaal, meerhoofdig bestuur. Wij hechten sinds jaar en dag aan prudente besluitvorming in collegiaal verband; we wantrouwen persoonlijke macht.