Symbool van gelijkheid nu voor de achterblijvers

Het was DDR-beleid om mensen zoveel mogelijk gelijk te huisvesten. ,,De sociale en lokale verschillen in de woonsituatie - die te wijten zijn aan historische redenen - stapsgewijze opheffen'' was het doel, zo is te lezen in een propagandaboekje uit 1981. Het middel was de bouw van enorme aantallen flats.

Van dorp tot stad, overal in het oosten van Duitsland staan ze nog, de 'Plattenbauten'. In de dorpen een enkel blokje aan de rand, in de steden in kilometerslange rijen. Zoals in Gera, een stad in Thüringen, waar in 1973 begonnen werd met de sloop van de achttiende-eeuwse wijk Neustadt, waarna hier een Haus der Kultur in Sovjet-stijl en enkele Plattenbauten verschenen. Die laatste staan inmiddels leeg en worden deels gesloopt.

Sinds de Wende is de welvaart flink toegenomen, en vooral mensen die werk hebben blijken de Plattenbauten nu te verlaten. Zij betrekken nieuwe eengezinswoningen, waarvan de bouw tot 1998 fiscaal gunstig was, of renoveren, nu er weer bouwmaterialen te koop zijn, de evenmin volgens socialistische principes gebouwde vooroorlogse woningen. De DDR-hoogbouwwijken dreigen zo te veranderen in achterstandswijken voor mensen die het niet gemaakt hebben sinds de Wende. De snelle daling van de bevolking -door lage geboortecijfers en migratie naar het westen van het land- maakt het nog moeilijker om de eenheidsflats van vroeger te verhuren. In de deelstaat Brandenburg staat 11 procent van de woningen leeg, in Thüringen 13 procent, en zelfs in Berlijn is leegstand.

Hoewel ook in West-Europa talloze hoogbouwwijken alweer gerenoveerd of gesloopt moeten worden, is de situatie in het oosten van Duitsland, en vandaar tot aan Kamtsjatka, nog ingewikkelder. Waar in het westen tussen de soms verkommerde hoogbouw ook laagbouwhuizen staan, is in het oosten decennialang niets anders gebouwd dan flats. Zowel in Berlijn als in kleinere steden staan de hoogbouwblokken tot in de oude stad. Soms omdat daar sinds de oorlog een gapend gat was, soms ook omdat er oude stadsdelen gesloopt werden.

Maar overal wordt geïnvesteerd om de Plattenbau te redden. In Heringsdorf, aan de Oostzee, staan temidden van de nieuwe vakantiehuizen twee Plattenbauten; de een nog functioneel, rechthoekig, en met de grijze betonplaten zichtbaar, de ander gesaneerd en opgeschilderd als roomsoes, met bovenop het platte dak een boogje om het functionalisme te ondergraven.

Heel wat meer flatgebouwen staan er in Berlijn Hellersdorf, waaraan nog volop gebouwd werd toen de Muur viel en waar meteen met het opknappen kon worden begonnen. Zoals alle identieke hoogbouwwijken aan de oostrand van de stad is het zowel indrukwekkend als beangstigend vanwege de grootschalige monotonie. Maar in Hellersdorf is nu gepoogd met kunst de eenvormigheid te bestrijden. Zo staan er metershoge kunstwerken op sommige daken en is bij veel portieken een mozaiek aangebracht, zodat het toch afwijkt van het portiek ernaast.

Maar heel veel gaan er ook tegen de grond. Tot 2030 zullen in het oosten van Duitsland meer dan een miljoen woningen moeten worden afgebroken, zo citeerde weekblad Der Spiegel een geheim advies van onderzoeksbureau Empirica.