Wraak, rancune, ratio

,,We zouden de moed moeten hebben als rancune te erkennen, wat uit rancune voortkomt.'' Dat schreef Menno ter Braak in 1937. Hij had het vooral over het nationaal socialisme, maar waarschuwde dat rancune de ziekte van de democratie en de perversie van het socialisme is.

Het is zo gemakkelijk het geweld op de Balkan terug te voeren op de traditie van de bloedwraak. Even soepel schreven de media de schietpartij in Veghel toe aan de Turkse cultuur van ,,eerwraak als zinvol geweld''. En toen een Turkse jongen zijn moeder had gedood, omdat zij overspelig was geweest, verklaarde de Nederlandse rechter de jongen niet toerekeningsvatbaar. Maar ,,eigenlijk had de toerekeningsvatbaarheid van zijn cultuur ter sprake moeten komen.''

We lijken het erover eens te zijn, dat traditie bij wraak en irrationaliteit behoort, zoals moderniteit bij rationaliteit en een democratische rechtsstaat. De rationele vergelding uit vroeger tijden en de irrationele rancune van de moderne tijd passen niet in deze simpele tweedeling.

In de VS wordt vijf jaar gevangenisstraf geëist tegen een tienjarig jongetje dat Pokemon-kaarten van een leeftijdgenootje heeft gestolen. Op een station in Vlaardingen geeft een jong mens een ander jong mens een dodelijke klap. Op het Amerikaanse Columbine College schieten twee kids medeleerlingen dood. Met voorbedachten rade, hun voornemens hebben ze uitvoerig op videotape geregistreerd.

Wij, in onze polder weten niet hoe snel we geweld moeten buitensluiten in categorieën als 'zinloos', 'Turks', 'de Balkan', 'eerwraak' of 'ontoerekeningsvatbaar'. Onze wraakbehoefte is immers gekanaliseerd in een superieur strafrechtssysteem. Maar de VS heeft als partij bij het Verdrag voor Burger- en Politieke rechten een voorbehoud gemaakt bij het verbod op doodstraf voor minderjarigen. Een mateloze overheid reageert op de daden van mateloze burgers. Ressentiment en rancune drukken ongeveer hetzelfde gevoel uit. Het is altijd gericht tegen anderen, tegen groepen of instituties, tegen 'jullie'. De ressentimentsvolle moderne mens wrokt omdat hij niet heeft wat de ander heeft, omdat hem geen recht wordt gedaan. Die wrok is een vorm van lustbeleving, van permanente ontevredenheid en ontroostbaarheid, maar moet niet tot bevrediging leiden, want de rancune zelf geeft de kick.

Wraak is iets wezenlijk anders. Wraak is hoogstpersoonlijk. Met de ogen open, de ander in de ogen kijkend neemt men wraak. Wraakbehoefte kan oplaaien en doven binnen seconden. Rancune daarentegen is onoprecht, sluipend, broeierig, onuitgesproken, verhuld in holle niet zelfbedachte frasen. Wat eerwraak en bloedwraak wordt genoemd is eigenlijk vergelding. Vergelding draagt de maat al in zich. In vele talen komt vergelding voor, en vrijwel altijd is daarin een woord als geld, loon of prijs herkenbaar. Het strafrecht vergeldt. De straf wordt gegeven, omdat een delict is gepleegd. Ooit werd niet alleen in dezelfde maat, maar ook in dezelfde soort vergolden, oog-om-oog. In samenlevingen waar men voor het overleven nog afhankelijk was van de groep, kon vergelding gruwelijke vormen aannemen. Althans naar onze politiek correcte opvattingen. Bewoners uit een naburig dorp beroofden een boer van zijn schapen. De dorpsgenoten van de boer verkrachtten zijn dochter als vergelding. Iemand die zijn bezit en zijn eer niet verdedigt, is een gevaar voor de gemeenschap en wordt dus in zijn bezit en zijn eer getroffen.

Rancune is de ziekte van de moderniteit. Of het nu de rancune van het jaloerse Pokemon-kaartendiefje is of van de mateloze overheid, die vijf jaar voor die diefstal eist. Als wij het ressentiment in het zinloos genoemde geweld niet onderkennen, zullen wij vol rancune op dat geweld reageren en het daarmee op onze beurt koesteren. De schutters op Columbine College wisten heel goed wat rancune is. Ze wisten dat ze zouden sterven en als geesten bij de overlevenden zouden komen spoken. Dat zou flashbacks creëren die tot waanzin zouden leiden. ,,Even when it is over, it will not be over.''