'God van Amerika is een uitvinding van de mens'

Ouderwetse liedjes geven zanger en componist Randy Newman (55) zoveel meer voldoening dan soundtracks bij films, maar toch is de filmmuziek de 'gewone' songs steeds meer gaan verdringen. In zijn woonplaats Los Angeles zit het geld nu eenmaal in Hollywood. In beide genres schotelt Randy Newman zijn landgenoten een beeld van Amerika voor dat ze nog niet kenden. Nadat vorig jaar de cd 'Bad love' verscheen, is Newman deze weken in Nederland voor een serie concerten.

Het was voorbestemd. Zijn ooms Lionel, Alfred en Emil waren in het Hollywood van de jaren vijftig en zestig immers zo succesvol als componisten van filmmuziek. Langzaam is het filmbeeld ook de muziek van Randy Newman gaan dirigeren. Steeds verder schuift de componist van filmmelodieën achter de piano, en neemt zo de plek in van de cynische verhalenverteller, die met zijn 'kraaienstem' in de jaren zeventig hits scoorde als 'Short people', 'Sail away' en 'Rider in the rain', en vorige zomer plotseling met 'Bad love' op de proppen kwam.

'Bad love', Newmans eerste reguliere studioalbum sinds elf jaar, werd goed besproken, maar verliest het in Amerika qua belangstelling van de soundtrack voor 'Toy Story 2' die Newman voor Disney maakte. In Nederland heeft hij met zijn songs meer succes en mede daardoor voelt hij zich hier thuis. ,,Ik hou van dit land. Het is heilig op een haast boeddhistische wijze, doordat geld niet de maatstaf is waarop iemand wordt beoordeeld. Wie begint te tellen, wordt gestoord. Soms kijk ik bij internetwinkels naar de verkoop van mijn cd's. Als je op die cijfers let, word je nooit gelukkig.''

Hij zakt diep achterover in de fauteuil van zijn Amsterdamse hotelsuite: de geliefde houding waarin hij thuis dagen tv kijkt, al omklemmen de pianovingers nu geen afstandsbediening maar een waterflesje.

Is het veelbetekenend dat Newman na dertig jaar trouwe dienst bij Warner Brothers, de platenmaatschappij die op zijn songs vertrouwde, besloot 'Bad love' uit te brengen bij Dreamworks, de maatschappij van uitgerekend filmmaker Steven Spielberg? ,,Toen twee vrienden van Warner naar Dreamworks vertrokken, verdween voor mij de noodzaak om nog langer te blijven. Maar het afscheid van Warner was triester dan ik verwachtte, en ondanks de overstap heb ik overigens nog geen opdrachten voor muziekpartijen van films van Dreamworks.''

Het schrijven van filmmuziek heeft Newman een aantal Oscarnominaties opgeleverd, zoals voor de eerste 'Toy Story', maar eigenlijk stelt het niet zoveel voor. ,,Films als 'The natural' en 'James and the giant peach' brengen me op plaatsen waar ik nooit zou komen, en het is geweldig om voor orkesten te arrangeren, maar de muziek blijft te ondergeschikt aan de film om er trots op te zijn.''

Liever dan met films zou Newman zijn geld willen verdienen met musicals, zoals 'Faust', die hij in 1994 uitwerkte en die komend najaar weer in Washington wordt opgevoerd. ,,Faust kreeg goede recensies en ik zou de voorstelling graag naar Broadway brengen, maar niemand durft het financiële risico aan en dus zit het er niet in. Bedenk dat de musical 'Tommy' er zeventien maanden liep en desondanks geen hit was.''

Naast James Taylor als God vertolkt Newman in 'Faust' zelf de rol van duivel. ,,The Lord zou zichzelf nu eenmaal nooit mijn stem hebben gegeven.'' Faust is een jongeman zonder verbeeldingskracht en daardoor voor de duivel een lastpak. ,,De duivel wil feesten en door de tijd vliegen. Uiteindelijk gaat het om de vraag of zijn ziel gered wordt. Die van Faust dan, de duivel heeft geen ziel. Net als ikzelf.''

Geen ziel?

,,Ik betwijfel het bestaan ervan'', zegt Newman langzaam. ,,Het neigt te sterk naar een uitvinding om menselijk gedrag te verklaren. Ik vermoed dat de mens een biologische behoefte aan religie heeft. Denk je niet dat hij een redder zoekt met autoriteit -Mao of God? Vanaf het moment dat een negenjarige leert dat hij sterft, is de dood als psychologische schaduw aanwezig. Ga d'r maar aanstaan.''

,,Soms zit ik in een vliegtuig en realiseer me -heel plotseling- dat er niets zal zijn: een intens angstaanjagende gedachte. Natuurlijk hoop ik mijn familie terug te zien. Maar mijn vader was atheïst, en zo ben ik opgevoed. Al geeft dat maar weinig troost.''

De 'niet vergevende god', die spreekt Newman meer aan. Zoals hij hem ooit beschreef in 'God's song': een schepper met gevoel voor humor, voor wie het leven op aarde gewoon een grapje was. ,,Bij de god van Amerika, die zich achter 'ondoorgrondelijke wegen' verschuilt, stel ik zo mijn vragen. Hij is een menselijke creatie.'' In Amerika moet een artiest oppassen met zulke uitspraken. ,,Maar ik ben er niet zo beroemd en kom niet op televisie, het probleem is dan niet zo groot.''

Newmans opvattingen zijn 'weinig troostrijk' en soms 'angstaanjagend', maar wel maken ze 'dingen begrijpelijk' en bieden ze inspiratie en een drang tot het schrijven van teksten. ,,Ik heb mijn eigen ratio, iets buiten mezelf -misschien helpen de songs me overal doorheen. Bovendien is de wereld niet zo verschrikkelijk als je denkt. Natuurlijk is het hartverscheurend hoe armen sterven van de honger, of onredelijk hoe zwarten in Amerika zijn behandeld. Soms voel ik het wel, maar nooit zo hevig als de persoon om wie het gaat.''

Het zijn thema's die Newman graag aan de orde stelt. Het is zo prettig aan Amerika dat je kan wegkijken, legt in 'The world isn't fair' een kikkerachtige rijkaard uit aan Karl Marx als die het huidige Amerika bezoekt: 'Gelukkig leef ik in het land van de vrijheid, waar de rijken rijker worden, en de armen onzichtbaar zijn'. Newman: ,,Ik bewonder Marx omdat hij de wereld wilde veranderen. Ik zou het allemaal ook graag eerlijker zien, maar accepteer ook dat het nu eenmaal niet zo is.''

De afstandsbediening op de televisie geeft Amerikanen de macht een eigen wereldbeeld te vormen. Hij bezingt op 'Bad love' in 'This is my country' hoe Amerikanen elkaar en hun land kennen van die flikkerende beeldbuis. 'Zie hoe andere mensen leven, terwijl hun stemmen je hoofd vullen: dat is de wereld die ik begrijp'.

,,Sommige muzikanten vinden het heerlijk zichzelf in de muziekstudio op te sluiten. Thuis kunnen ze bij problemen hun vrouw niet uitzetten, zoals ze in de studio een slechte echo wegdraaien. Daar hebben ze alles onder controle. Zo voel ik me soms bij het schrijven van een tekst. Het zijn mijn karakters en ik doe met ze wat ik wil. Als heerser in een klein wereldje schuif ik ze heen en weer, om te wachten op wat ze gaan zeggen. Maar zodra de personages tot leven komen en hun stem gebruiken, met een voor mij hoorbare en herkenbare dictie, komen er verrassingen. Dan suggereert een tekst zichzelf.''

,,Graag duik ik het verleden in, zoals in 'The great nations of Europe' naar de zestiende eeuw, of probeer de emotionele voren in het land op te rapen. In ieder geval hoop ik mensen te vertellen wat ze anders nooit zouden horen.'' Dat geldt niet alleen voor teksten, maar ook voor muziek. ,,Componisten als Sjostakowitsj worden over enkele eeuwen vast en zeker herinnerd. Zij maakten het beste van de vorige eeuw. Maar nu ligt hun muziek mijlenver van wat mensen willen horen. Ik zie het als mijn taak die muziek dichterbij te brengen.''

Bij popmuziek zoekt het publiek volgens Newman een sensatie van kracht, en daardoor wordt pop onvoldoende gebruikt om de wereld te analyseren. ,,Bij deze muziek gaat het nog te veel om het gevoel dat kids zo'n vijftien seconden na een vechtpartij ervaren. Zelfs slimme muzikanten zoals Beck worden daardoor verplicht een beetje dom te klinken. Literatuur -niet per se fictie- schat ik het hoogst in, omdat begaafde mensen die vorm verkiezen. Maar ik ben ervan overtuigd dat popmuziek boven film staat. Sinds enkele jaren meen ik trouwens dat televisie nog meer indruk maakt. Het beste in het populaire genre zie je tegenwoordig op televisie, denk aan een serie als 'Frasier' of National Geographic.''

,,Ik denk niet dat mijn werk door de eeuwen heen zal overleven, net zoals 'Bad love' niet de boeken ingaat als één van de belangrijke platen van de jaren negentig.'' Na veertig jaar popmuziek is het volgens Newman wel duidelijk dat een hit noodzakelijk is om niet vergeten te worden. ,,The Beatles, Jimi Hendrix: Ik geef toe dat ik zelf ook het liefst een bekend wijsje hoor. Het is moeilijk om daarvan af te komen. Maar misschien zal mijn dood de boel nog wat opschudden, en draait Classic Rock Radio me nog een tijdje.''