Pluk de regen

Met de watervoorziening ging het pas mis toen overheid en waterbedrijf de zaak in handen namen, zegt de Indër Anil Agarwal. Voordien wisten de mensen hoe ze regen moest oogsten. Een gesprek met Agarwal die Nederland bezocht ter voorbereiding van het Wereld Water Forum.

Er bestaat helemaal geen wereldwijde watercrisis, zegt Anil Agarwal. ,,God geeft ons meer dan genoeg water; we gebruiken het alleen verkeerd.''

Anil Agarwal is directeur van het Indiase Centrum voor Wetenschap en Milieu en lid van de commissie die het Wereld Water Forum voorbereidt, dat in maart in Den Haag wordt gehouden onder voorzitterschap van Prins Willem Alexander. Hij pleit voor een terugkeer naar de tijd dat de zorg voor water ieders verantwoordelijkheid was. Een pleidooi dat hij in eigen land kracht bij zet met een campagne voor het 'oogsten van regenwater'.

Hoe kortzichtig we zijn in de omgang met water illustreert Agarwal met het voorbeeld van Cherrapunji, een stad in de bergachtige deelstaat Meghalaya, ten noorden van Bangla Desh. Daar valt niet minder dan twaalf meter regen per jaar (in Nederland valt jaarlijks minder dan een meter), maar toch is daar een tekort aan water. Agarwal; ,,Die twaalf meter valt voor het grootste deel in twee maanden. Vroeger werd het vastgehouden door de wouden, maar sinds die zijn gekapt, stroomt het even hard weg als het is gevallen.''

Het watertekort in Cherrapunji staat in schrille tegenstelling tot de situatie in het vroegere India van voor de Britse kolonisatie. ,,In de zestiende en zeventiende eeuw kende India een van de rijkste beschavingen ter wereld. In Vijayanagar in het zuiden van India bijvoorbeeld bestonden in die tijd steden met meer dan een miljoen inwoners. Dat terwijl er niet meer dan 200 millimeter per jaar aan regen viel. Die regen werd op grote schaal opgevangen en bewaard en vormde de basis van de rijkdom.''

Tweehonderd millimeter regen per jaar betekent dat er op een hectare twee miljoen liter water valt. In India gebeurt dat niet gelijkmatig. Agarwal: ,,Het grootste deel van India heeft een moessonklimaat. Dat betekent dat vrijwel alle regen valt in een periode van twee maanden.'' Om de regenval maximaal te benutten, beschikte de bevolking over allerlei ingenieuze systemen.

Agarwal kwam daar achter toen hij in 1986 Chittoor bezocht, een stad in het zuiden van de deelstaat Andra Pradesh, die op dat moment geplaagd werd door een groot tekort aan water, omdat het al een jaar niet had geregend. De stad bestaat al duizend jaar, vertelt hij. ,,Uit historische gegevens blijkt dat het vroeger soms drie jaar achtereen niet had geregend, zonder dat dat tot een crisis had geleid. Als het nu het een jaar niet regent beginnen de mensen al uit de stad weg te trekken.''

In de stad waren de restanten van het traditionele systeem voor het oogsten van regenwater nog te zien. ,,Op een schuin aflopend rotsplateau was een heel stelsel van kanalen aangelegd met een totale lengte van enkele honderden kilometers. Regenwater werd daarlangs afgevoerd en opgevangen in reusachtige kelders. Als de ene vol was, liep het water vanzelf in de volgende en zo verder. Vanuit die kelders werd het water weer gedistribueerd over de stad en over de velden voor irrigatie. Op die manier konden de bewoners het jaren uithouden zonder regen.''

Het oogsten van de regen werd gestimuleerd door de koningen. Agarwal: ,,Ze bouwden zelf nauwelijks voorzieningen om het water op te vangen; hooguit voor eigen gebruik. Wel bestonden er allerlei vormen van vrijstelling van belasting voor boeren die voorzieningen aanlegden. De koning had daar ook belang bij. Zijn inkomsten waren gebaseerd op een deel van de oogst. Als die oogst lager werd als gevolg van een droogte had hij zelf ook minder te verteren.''

De traditionele watersystemen lagen er treurig bij, bemerkte Agarwal op een rondreis door India. De kanalen lagen vol rommel, zodat het water niet weg kon en de waterkelders stonden droog en fungeerden meestentijds als voetbalveld.

Over het waarom van de teloorgang heeft Agarwal duidelijke ideeën: ,,In de negentiende eeuw zien we wereldwijd twee grote veranderingen in de omgang met water. De eerste is dat de overheid de watervoorziening naar zich toe heeft getrokken. Niet alleen in India, maar ook in Europa. Op zich waren daar legitieme redenen voor. Zo werd Nederland bijvoorbeeld geplaagd door een reeks cholera-epidemieën halverwege de vorige eeuw. Het effect was wel dat de zorg voor water, vroeger een zaak van iedereen, nu een zaak van de overheid werd.''

Tegenwoordig wordt de watervoorziening wereldwijd geprivatiseerd, maar dat is een kwestie van verschuiven van de ene grote organisatie naar de andere, aldus Agarwal: ,,Daarmee komt de zorg voor water nog niet bij de mensen.''

Met het centraliseren van de zorg voor water bij de overheid verdween de regen uit beeld, althans als bron van water. Agarwal: ,,Regenwater opvangen vraagt om veel verschillende, gecentraliseerde voorzieningen. Een waterleidingbedrijf kan daar niet mee omgaan, dat is te kleinschalig. De tweede grote verschuiving die je in de vorige eeuw ziet is dan ook, dat men veel meer gebruik gaat maken van grond- en oppervlaktewater als bron van water. Regenwater is alleen maar lastig; het moet zo snel mogelijk worden afgevoerd.''

De Indiase overheid en de waterbedrijven doen hun best om mensen van water te voorzien. Zo is onder de vermoorde premier Radjiv Ghandi een begin gemaakt met een uitgebreid programma van investeringen om alle Indiërs van voldoende en veilig water te voorzien. Dat helpt echter niet veel, stelt Agarwal. De problemen worden alleen maar groter.

Om de waterproblemen het hoofd te bieden, moet waterbeheer weer een zaak worden van iedereen, meent hij. In zijn eigen land heeft hij daartoe een campagne gelanceerd om de traditionele technologieën voor het oogsten van regenwater nieuw leven in te blazen. Daarbij worden de mensen in de dorpen en in de steden gestimuleerd hun watervoorziening in eigen hand te nemen.

Inderdaad, ook in de steden kun je water oogsten. Agarwal: ,,Je kunt de daken gebruiken voor het opvangen van regenwater, maar ook wegen en pleinen. In Hydarabad, een miljoenenstad, is men onlangs begonnen met het opvangen van regenwater. De capaciteit bedraagt inmiddels twaalf miljoen liter; een schijntje vergeleken met de behoefte aan water, maar het begin is er.''

Ook elders begint het oogsten van water op gang te komen. In de deelstaat Madhya Pradesh in het noorden van India is de afgelopen vier jaar een massabeweging ontstaan, waarbij 8000 dorpen hun water oogsten. Daarbij wordt veelvuldig gebruik gemaakt van 'johads' traditionele dammen, waaraan iedereen meebouwt, en die het water in het gebied houden. Met effect. Agarwal: ,,De verschillen tussen nu en een paar jaar geleden zijn enorm. Het land is groener geworden en de bronnen zijn gevuld. Gevolg is dat de productie in de landbouw ook met sprongen is gestegen.''

De campagne om regenwater te oogsten stuit op diverse plaatsen ook op verzet van de overheden en de drinkwaterbedrijven. Agarwal, die zich steeds redelijk formeel heeft uitgedrukt, bezigt weinig diplomatieke taal als de rol van de overheid ter sprake komt. In het gesprek regent het termen als 'shit' en 'fuck'.

,,De Britten hebben de bureaucratie uitgevonden, maar de Indiërs hebben haar geperfectioneerd. In sommige streken is opzetten van alternatieve systemen voor waterbeheer vechten tegen de bierkaai. Gelukkig zijn er veel moedige mensen bereid zijn om te vechten tegen de gezamenlijke macht van overheid en waterbedrijf.''