Het elektronisch woordenfront

Komende vrijdag begint het email-debattoernooi van Trouw en De Digitale Stad, de eerste Nederlandse debatwedstrijd via de elektronische post. Voor deelnemers en toeschouwers schetst prof.dr. F. van Eemeren de wetenschap van argumenteren en manoeuvreren. Te beginnen bij Willem van Oranje.

Debatten, discussies en ruzies beginnen met een confrontatiefase; men is het oneens, de tegenstrevers tasten elkaar af en stellen vast wat de voorwaarden zijn voor het debat -in de politiek of bij debatwedstrijden zijn dat spelregels, in ruzies overheersen soms minder rationele regels. Daarop volgt de argumentatiefase waarin de opponenten aan het discussiëren slaan, gewapend met retorica en argumenten. En idealiter is aan het eind duidelijke wie gelijk heeft gekregen.

Prof. Frans van Eemeren, hoogleraar taalbeheersing, argumentatietheorie en retorica aan de Universiteit van Amsterdam en zijn collega Rob Grootendorst, stelden in de jaren zeventig een ideaalmodel op voor deelnemers aan een debat. Ze schreven samen een aantal theoretische standaardwerken over argumenteren en vanaf de jaren negentig ook meer toegankelijke boekjes als 'Dat heeft u mij niet horen zeggen' en 'Leren discussiëren met vader en zoon' (samen met Peter van Straaten).

Van Eemeren: ,,Gelijk krijgen is iets anders dan overtuigen. Je kunt ergens van overtuigd zijn zonder dat je het kunt bewijzen. Met overtuigingen zijn soms psychologische belangen gemoeid. 'Dat is nu eenmaal mijn geloof', voeren protestants christelijke partijen vaak als enig argument aan. In de politiek kun je nog wegkomen met principes, maar in de meeste discussies moet je laten zien dat wat jij vindt ook echt aanvaardbaar is. Daar kan niet teveel tegenspraak in zitten, want voor een normaal functionerend rationeel mens is het moeilijk een overtuiging te accepteren die tegenstrijdigheden bevat.'

Wel is het mogelijk gebruik te maken van de eigen kijk op de werkelijkheid. Van Eemeren doet momenteel samen met Peter Houtlosser onderzoek naar de argumentatie in het verweerschrift, de Apologie, van Willem van Oranje. Van Oranje schreef die als reactie op de Ban (vogelvrijverklaring) van Filips de Tweede in 1580. Het was niet zijn bedoeling Filips van zijn onschuld te overtuigen. Hij had met Filips eigenlijk niets meer te maken. Maar wel met de Staten Generaal en de Duitse vorsten, van wier steun en geld hij afhankelijk was. Zijn tactiek was de aanval met een tegenaanval te pareren: hij ging de confrontatie met de koning aan. Tegenover Filips' voorstelling van zaken stelde Willem van Oranje een andere visie op de werkelijkheid, die uitmondde in een onafhankelijke Republiek der Verenigde Nederlanden.

Van Eemeren: ,,Het is leuker om te analyseren hoe Willem van Oranje zijn verschillende publieken probeerde te behagen dan een of andere bedrijfseconomische casus te bestuderen. Wat we willen laten zien is het 'strategisch manoeuvreren' van Willem van Oranje en de zijnen. Het stuk werd een zestiende-eeuwse bestseller, gepubliceerd in het Frans, Duits, Engels, Nederlands en Latijn.'

,,De Apologie is zeer modern, het gaat over tolerantie en zelfbeschikking. Het is de rechtvaardiging van de Nederlandse revolutie, voorafgaande aan de Amerikaanse en de Franse. Tijdens mijn colleges in New York vinden de studenten het heerlijk om te horen dat je een koning kunt afzweren.'

,,In zijn Apologie volgt Willem van Oranje nauwkeurig de banverklaring van Filips de Tweede. Als deze hem zijn huwelijk met Charlotte de Bourbon verwijt, stelt Willem het onbetrouwbare huwelijksleven van Filips ertegenover. Als Filips Willem verwijt geen echte Nederlander te zijn, laat Willem zien hoezeer hij verbonden is met de Nederlanden, doordat er een historisch verband bestaat tussen de Duitse en de Nederlandse tak van de Nassaus.'

Een moderne variant op deze omkering van argumenten is volgens Van Eemeren te vinden in de speech die Ted Kennedy hield nadat hij een auto-ongeluk had veroorzaakt waarbij de secretaresse van zijn broer, Mary Joe Kopechne, omkwam. Door strategisch met de feiten te manoeuvreren probeerde hij het Amerikaanse volk te overtuigen van zijn onschuld. Marco Bakker deed in 1998 hetzelfde door zijn auto de schuld te geven en daaraan toe te voegen dat hij gelukkig zo'n goed coureur was, dat hij zijn op hol geslagen auto in bedwang wist te houden en zo meer slachtoffers kon voorkomen.

,,In beide gevallen is de beschuldiging hetzelfde: onverantwoord en zelfs immoreel gedrag. Kennedy was naar een feest geweest en op de terugweg met zijn auto uit de bocht gevlogen. De auto belandde in het water en de vrouw die hem vergezelde, Mary Joe Kopechne, verdronk. In de media werd meteen gesuggereerd dat Mary Joe een 'party-girl' was en het feest een uit de hand gelopen orgie. Pas een dag na het ongeluk hield Kennedy zijn speech, die bekend staat als de 'Chappaquiddick Speech'. Hij heeft er de beste adviseurs voor laten opdraven. Kennedy stelde dat het feest een cook out -een burgerlijke, padvinderachtige barbecue- was geweest en dat hij met Mary Joe een soort 'pater familias'-achtige relatie onderhield.'

,,In plaats van over zijn eigen moraliteit te praten, sprak hij over háár goede eigenschappen. Door de aandacht op haar te richten, stelde hij zichzelf buiten schot. Het ongeluk zelf was veroorzaakt door de smalle brug en andere slechte omstandigheden. Zo verschoof hij de bewijslast. Dat bedoelen wij met strategisch manoeuvreren: iemand die zijn standpunt moet verdedigen en de zaken daartoe naar zijn hand zet. Natuurlijk heb je rekening te houden met de feiten, de realiteit waarin je opereert, maar je hebt in de praktijk de nodige vrijheid om met retorische zetten de beste positie in te nemen. Daarbij maak je zo slim mogelijk gebruik van breed gedragen normen, waarden en oordelen.'

,,Met ons model zijn wij vanuit theoretisch perspectief begonnen en vervolgens onze ideeën steeds meer op de werkelijkheid gaan betrekken. Wij zijn vooral geïnteresseerd in het maatschappelijke debat. Een wedstrijddebat is daarentegen een artificiële situatie, een retorisch geheel, waarin het erom gaat gelijk te krijgen. Er volgt na afloop ook altijd een uitspraak. Net als in het recht: de rechter moet uitspraak doen, of er nu maatschappelijke overeenstemming bestaat of niet.'

,,In een wedstrijd bepaalt de jury wie gewonnen heeft. Of ze dat goed doet, is afhankelijk van de kwaliteit van de jury. Een jury met veel routine kan onderscheid maken tussen de argumentatieve en de retorische kwaliteiten van de debaters. Een jury met weinig ervaring kan nog weleens vallen voor de woordkeus, de humor of het gedrag van een van de partijen.'

,,Bij een wedstrijd via het internet is dat gevaar kleiner, omdat het debat schriftelijk en 'blind' gevoerd wordt. In de sociolinguïstiek is onderzocht hoe mensen vergaande oordelen vormen over iemands persoonlijkheid puur op basis van het uiterlijk. Een schriftelijk debat staat daar los van, is helder en doorzichtelijk. Maar kijk uit: iemands woordkeus beïnvloedt al je gedachten over die persoon. Gebruik je bijvoorbeeld 'hi' of 'geachte' als aanhef in je email?'

,,Zo'n wedstrijddebat staat dicht bij onze theorie over een redelijke discussie: het gaat om gelijk krijgen op grond van goede argumenten. Je moet in een wedstrijddebat zowel het ene als het andere -tegenovergestelde- standpunt kunnen innemen. Als denkoefening is dat nuttig, want je moet je in twee totaal verschillende posities kunnen inleven. Je abstraheert het debat van de sociale situatie, want je kunt nu niet zeggen: ja, maar ik ben toch de burgemeester! Iedereen is gelijk. Vergelijk het met het voetbalspel. Je kunt de bal net zo goed direct met je handen in het net gooien, maar het gaat er in het spel om volgens de spelregels je krachten te meten met die van je tegenstanders.'

Kader

In het DDS/Trouw email-debattoernooi wordt iedere deelnemer voorzien van een tegenstander en een te verdedigen of aan te vallen stelling. In enkele emails moet het pleit zijn beslecht en velt de jury een oordeel. De twee beste debaters treffen elkaar in maart in de finale. Informatie over het toernooi is te vinden op: www.dds.nl/edebat