Gratis hap voor zakenman en dakloze

Eens in de twee weken gaan jonge idealisten in Utrecht de straat op om onverkocht brood, groenten en fruit op te halen. De maaltijd die ze ervan brouwen wordt gratis uitgedeeld tijdens de koopavond in Hoog Catharijne in Utrecht.

Het is drie uur 's middags. Blikken soep en grote Turkse broden liggen opgestapeld op het aanrecht. Kisten vol tomaten, wortelen, peulen en Spaanse pepers, die die ochtend met een bakfiets zijn opgehaald bij verschillende Turkse en Marokkaanse winkeliers in de Kanaalstraat in Utrecht, nemen de kleine keukenvloer van hostel Strowis in beslag.

Annette (25), Sanne (25), Joost (18) en Kees (21) pikken de onbeschadigde exemplaren uit 'de vangst' van die ochtend en snijden deze in kleine stukken, waarna ze verdwijnen in een enorme pan met tomatenpuree op het gasfornuis.

,,Nederlanders zijn verwend geraakt'', vertelt Kristel (22), initiatiefneemster van Gratis Eten Utreg. ,,Iedereen wil kunnen kiezen uit een enorm aanbod van producten. Van alles moet zo veel mogelijk zijn. Maar waarom zou je willen kiezen uit bijvoorbeeld veertig soorten sandwichspread?''

De jonge vrijwilligers (studenten, werklozen, yuppen en krakers) willen met hun actie mensen wijzen op de overconsumptie in de wereld. Met een geleende bakfiets rijden zij eens in de twee weken op donderdag in alle vroegte langs verschillende Turkse winkeliers. ,,In Turkije en Marokko gooien ze niet gauw eten weg'', weet Kristel. ,,Daar wordt het gebruikt als bijvoorbeeld voedsel voor dieren. Nederlandse winkeliers zetten het gewoon aan de straat, bij het vuil.'' Aan het eind van de middag, rond halfzes, laden de jongeren de veganistische maaltijden die ze hebben bereid -voor ruim negentig eters- weer in de bakfiets, en kan het uitdelen, in het winkelcentrum Hoog Catharijne beginnen.

Het initiatief is komen overwaaien uit de Verenigde Staten. ,,Er is daar een antimilitaristische beweging die zich verzet tegen de wapenindustrie en de hoeveelheid geld die daarmee gemoeid is'', vertelt Kristel. ,,De beweging protesteerde hiertegen door de leus Food not bombs op muren te kalken, omdat ze van mening is dat dat geld gestoken moet worden in voedsel voor daklozen. Op een gegeven moment hebben de aanhangers hun woorden omgezet in daden. Ze begonnen eten te koken voor de daklozen en zijn dit gaan uitdelen in de binnenstad. Zonder protest ging dit niet. Omdat er honderden daklozen op af kwamen, greep de politie al snel in. De onderkant van de samenleving werd namelijk op deze manier zichtbaar en dat was niet de bedoeling. Maar Food not bombs zette door. Iedere keer als de politie de 'uitdelers' wegjoeg, kwam er een nieuwe groep die het werk voortzette.''

April vorig jaar zijn de Utrechtse jongeren, allen tussen de 16 en 28 jaar, begonnen met hun eigen variant op de Amerikaanse versie. Dankzij donaties uit verschillende hoeken, ,,want een beetje geld is wel nodig voor kruiden en zo'', kan de groep haar werk doen. ,,Wij richten ons niet uitsluitend op de daklozen, iedereen mag een hapje meeëten'', zegt Kristel. ,,Overproductie, dat willen we aan de kaak stellen. Daarnaast is het heel leuk om te zien hoe de mensen reageren. Het is altijd heel gezellig. Mensen uit alle lagen van de bevolking komen bij onze bakfiets met elkaar in contact. Een zakenman die met een dakloze een praatje staat te maken bijvoorbeeld. Ik heb het zien gebeuren. Oudere mensen reageren ook heel leuk. Die zeggen: ik heb de Tweede Wereldoorlog meegemaakt, ik gooi ook nooit eten weg.''

In de zomermaanden staat Gratis Eten Utreg met haar maaltijd buiten, op de Stadhuisbrug. Maar vanwege het slechte weer moesten de vrijwilligers al gauw een ander onderkomen zoeken. Hoog Catharijne bleek dé plek bij uitstek. Vorige maand echter zijn ze daar met harde hand door de politie verwijderd. De reden? Ze hadden geen standplaatsvergunning. Er volgden dertien arrestaties. ,,Wel twintig agenten sprongen op ons af. Een cameraman van de Ikon, die op dat moment aanwezig was, werd weggeduwd. Kees werd hardhandig aangepakt. Ikzelf was aan het bellen, maar de telefoon werd uit mijn hand gerukt. Negen van ons hebben uiteindelijk een nacht in de cel gezeten. Twee jongens waren in verzekering gesteld omdat ze zich hadden verzet tegen hun arrestatie. Maar de volgende dag oordeelde de rechter-commissaris dat ze meteen vrijgelaten moesten worden. Het artikel, op grond waarvan we gearresteerd waren, was niet op ons van toepassing. Het is namelijk verboden om handel te drijven zonder vergunning, maar gratis eten uitdelen is geen handel.''

Na veel overleg met de politie is het nu zo ver dat de jongeren op Hoog Catharijne mogen blijven. ,,De politie is niet meer begonnen over vergunningen. Wel staan we nu twintig meter verderop. Volgens de politie lag ons oude stekkie te dichtbij de uitgang. De plek die we nu hebben valt onder openbaar terrein. Winkelbeleggingen Midden-Nederland, de vereniging voor winkeliers, is wat minder enthousiast over onze komst. Want als je kritiek levert zoals wij nu doen, in een kapitalistisch centrum zoals Hoog Catharijne, dan is dat voor de winkeliers natuurlijk reden om ons te weren. Maar we worden nu geaccepteerd, zolang we de boel schoonhouden.''

Terwijl de dertig liter soep op het gas staat te pruttelen, gooit Joost een lepel pannenkoekenbeslag in de pan. Op dit kleine huis-tuin-en-keuken gasfornuis is geen plaats voor meerdere pannen tegelijk. Het wordt dus wel even doorbakken voordat zij weer met de bakfiets op pad kunnen.