Slechts?

Over het algemeen is het prettig als ingewikkelde kwesties teruggebracht kunnen worden tot eenvoudigere zaken. De grondformule voor zo'n reductie is: A is eigenlijk B. Zo las ik in een advertentie voor de Universiteit van Amsterdam de mededeling: ,,Uiteindelijk is verliefdheid slechts het overspringen van moleculen.''

Opgetekend uit de mond van prof. dr.ir. Berend Smit, hoogleraar in de scheikunde en als zodanig wervend om nieuwe studenten in zijn discipline. De foto bij de tekst is prachtig. De prettig jonge prof verwijlt met lichte ironie en een vleugje auto-erotiek (het in de spiegel aan jezelf zitten) mooi rembrandtesk gefotografeerd, als een Titus voor het venster der toekomst.

Maar, afgezien van de pose, wat zegt Beertje nou precies? Hij komt met een reductie: verliefdheid is eigenlijk etc. De grond van deze intellectuele manoeuvre is biologisch: je hoort een tijger op het dak van je hol, gaat kijken en constateert dat het slechts een takje is dat door de wind heen en weer wordt bewogen. Als dat alles is, ga ik weer terug naar bed.

Er zijn legio voorbeelden van dit soort reducties. Dickens heeft een mooie in A Christmas Carol, waarin Scrooge zichzelf gerust probeert te stellen over die vreselijke geest van Marley die hem komt beheksen. De geest merkt wel dat Scrooge niet in hem gelooft. Scrooge legt uit dat het door zijn zintuigen komt: ,,Die raken heel makkelijk van streek. Een beetje rommeling in de maag en ze worden bedriegers. U kunt een onverteerd stukje vlees zijn, een brokje kaas, een stukje onvoldoende gekookte aardappel. U komt niet uit het graf maar uit mijn spijsvertering.''

Het gaat bij dit reduceren altijd om geruststelling. Dit is slechts dat. Marcus Aurelius, de Romeinse keizer, probeert in de volgende passage uit zijn Meditaties in één klap Drank, Sex en Wereldlijke Macht de baas te worden door ze te reduceren:

,,Wanneer men u vlees of andere lekkernijen voorzet, bedenk dan: dit is een dode vis of vogel of een dood varken; of deze Falerner is wat sap uit een druiventros; mijn purperen mantel is schapenwol geverfd met wat bloed van een schaaldier; copulatie is wrijving van lichaamsdelen en een uitstoting van vocht. Deze overwegingen gaan tot op de bodem van dingen, doordringen ze en brengen hun werkelijke aard aan het licht.''

Marcus doelt op het keizerlijk purper. Nou hoop je bij reducties op een zucht van verlichting: oh, is dat alles? Maar Marcus keizerlijke macht zal zeker niet verdwijnen als hij zijn legioenen uitlegt waar het keizerlijk purper eigenlijk van gemaakt is. Die jongens kennende, zullen ze uitroepen: leve Marcus, de enige echte keizer, die niet eens zo'n stukje geverfde wol nodig heeft.

Wij menen daarnaast, met alle respect, dat Marcus te weinig respect heeft voor seks. Na de mededeling dat het slechts gaat om wrijving van lichaamsdelen en uitstoting van vocht zal niemand het gevoel hebben tot de bodem van erotiek te zijn doorgedrongen. Nee, daarmee ben je er niet van af. Dit zijn falende pogingen tot dit-is-eigenlijk-dat-denken. Maar er zijn natuurlijk ook geslaagde pogingen. Onweer was vroeger een manifestatie van Donar die op zijn bolderkar over de wolken daverde waarbij hij met zijn flitsende hamer slingerde. Hoewel we er nog niet helemaal uit zijn is de elektrische uitleg van het verschijnsel nu voldoende geaccepteerd. Met als gevolg ontslag voor Donar.

Epilepsie, ooit geduid als bezetenheid door duivels of geesten of goden, is nu afdoende gereduceerd tot onregelmatige elektrische activiteit van hersencellen. Juist in het domein van ziekte en gezondheid is er een heilzame reductie opgetreden, die evenwel soms weer terrein verliest aan oude zingevingsneigingen waar de alternatieven op gedijen. We weten bijvoorbeeld zeker dat kanker geen kwestie is van een verkeerde omgang van een persoon met zichzelf: het idee dat iemand benedendeks in zijn eigen machinekamer gaat zitten rommelen en dan hele zaak stuk maakt. Dit is ergerlijke onzin die toch steeds opnieuw het afzichtelijke kopje opsteekt. Afzichtelijk, omdat je ziekte op die manier je eigen schuld is. Hier dreigt een afgrond van verlatenheid waaruit de nuchtere waarheid over de oorzaak van kanker een mens kan redden. Maar soms verliest een reductie het dus weer.

Er zijn reducties die misschien wel waar zijn, maar die ook iets flauws hebben. Zo kun je van een midden in een winternacht sonoor gregoriaans zingend monnikenkoor zeggen dat het eigenlijk kinderen zijn die om hun mammie roepen. Toch hoor ik ze liever dan babygehuil.

Er zijn reducties waar we nooit uit raken: alle politieke standpunten zijn gebaseerd op materiële belangen, zei Marx. Of reducties waar we paradoxaal genoeg, minder goed van slapen: mensen zijn slechts apen met een merkwaardig heldere oogopslag, primaten uiteindelijk, die zich afvragen hoe ze ooit buiten de savanne terecht gekomen zijn.

Maar nog even terug naar Berend. Het ontroerende van zijn reductie is dat hij er niet helemaal aan wil. Want hij laat moleculen bij verliefdheid niet omvallen, ineenzijgen, verdampen, weglopen of achteroverzitten, nee, hij laat ze ... overspringen.

Hoeveel psychologie zit er nog in uw atoom, heren fysici? lachte Nietzsche ooit.