In ethiek is Europa een

In Europa speelt de ethiek een belangrijker rol dan in de Verenigde Staten als het gaat om zaken als genetische modificatie, de productie van voedsel en nieuwe medicijnen. Noëlle Lenoir, voorzitter van het adviesorgaan dat zich op verzoek van de Europese Commissie bezighoudt met ethiek in de wetenschap vindt dat veiligheid belangrijker is dan economisch belang.

,,In onze politieke cultuur spelen ethische principes een grote rol; ethiek vormt in Europa veel meer een onderdeel van het publieke domein dan bijvoorbeeld in de Verenigde Staten.'' Dat zegt Noëlle Lenoir (51), rechter bij het Franse Hooggerechtshof en voorzitter van EGE, de Europese Groep over Ethiek in wetenschap en technologie, die in 1991 is ingesteld door de Europese Commissie.

Juist die ethische aspecten zorgen er voor dat Europeanen huiverig zijn voor de ontwikkelingen in de biotechnologie. Lenoir: ,,Ook Europeanen zien de voordelen van genetische modificatie als het gaat om de productie van voedsel en de ontwikkeling van nieuwe medicijnen. Maar wat in het Europese debat meespeelt, is dat je met de techniek van genetische modificatie de mogelijkheid hebt om de natuur van levende wezens, inclusief de mens, te veranderen. En daar willen we liever eerst eens goed over nadenken.''

Met de discussie over de ethische kanten van de moderne biotechnologie onderscheidt Europa zich nadrukkelijk van de Verenigde Staten. Je vindt dat bijvoorbeeld terug in de octrooi-wetgeving. In Amerika is het mogelijk om octrooi aan te vragen op delen van het erfelijk materiaal van mensen. De Europese richtlijn laat dat niet toe.

Je vindt het ook terug op andere terreinen, zoals commercieel draagmoederschap (in vele landen van Europa verboden), het gebruik van menselijke embryo's en in het betalen voor organen van donoren. Lenoir: ,,Bij de ontwikkeling van de Europese regelgeving, niet alleen op het gebied van de biotechnologie overigens, zie je dat ethische principes in de wet worden vastgelegd. In de Verenigde Staten laat men ook de ethiek veel meer over aan het vrije spel der maatschappelijke krachten. Met als gevolg dat de ethische discussie, bijvoorbeeld over abortus, daar veel meer het karakter heeft van een loopgravenoorlog.''

Merkwaardig eigenlijk, dat verschil tussen Europa en de Verenigde Staten. Beide regio's delen grotendeels dezelfde waarden, maar in Europa spelen ethische overwegingen een veel grotere rol in de politieke besluitvorming dan in de Verenigde Staten. Volgens Lenoir komt dat ten eerste omdat 'de moraal' in Europa is verankerd in de regelgeving: ,,Toen de octrooiwetgeving zich ontwikkelde, halverwege de negentiende eeuw, werd al een bepaling opgenomen waarin stond dat een octrooi geweigerd kon worden als het strijdig was met de moraal. We vinden die overweging terug in de Europese Richtlijn voor octrooien op biotechnologische vindingen. Niet octrooieerbaar zijn vindingen gebaseerd op het klonen van mensen of op het veranderen van het erfelijk materiaal van geslachtscellen (waardoor een erfelijke verandering van generatie op generatie kan worden doorgegeven).''

Een tweede reden waarom Europeanen argwanend staan tegenover biotechnologie is de herinnering aan de medische experimenten van de nazi's. Volgens Lenoir de reden waarom Europeanen er niet bij voorbaat van overtuigd zijn dat wetenschap in dienst staat van de vooruitgang. We zijn een stuk pessimistischer dan de Amerikanen. Het wantrouwen jegens wetenschap en technologie is de laatste jaren niet verminderd, integendeel. Lenoir: ,,Na het tijdperk van de gekke koeienziekte is alles wat met voeding te maken heeft verdacht. In Groot-Brittannië was de afkeer van genetische modificatie een jaar of twee geleden helemaal niet zo groot. Een van de eerste producten, tomatenpuree van genetisch gemodificeerde tomaten, overtrof het niet-gemodificeerde product zelfs in verkoopcijfers. Na de gekke koeienziekte is dat beeld compleet veranderd. De Britten lopen nu voorop in hun afkeer van genetische modificatie.''

Lenoir is de eerste om toe te geven dat het wantrouwen jegens biotechnologie voor een deel wordt gevoed door gebrek aan informatie over voor- en nadelen van de technologie. Dit wordt er niet beter op door het voortdurend bestoken van de publieke opinie met angstverhalen van de milieubeweging en hoera-verhalen uit de industrie.

Toch is dat gebrek aan informatie niet de belangrijkste oorzaak van het wantrouwen. Veel belangrijker is de houding dat niet alles wat technisch mogelijk is ook toelaatbaar is. Vanwege die grondhouding van het publiek ontkomen de politici er niet aan om rekening te houden met de ethische kanten van biotechnologie. Vandaar de al genoemde Europese Groep over Ethiek, die inmiddels veertien rapporten heeft uitgebracht.

Vandaar ook de 'horizontale benadering' in de regelgeving voor biotechnologie. 'Horizontaal' wil zeggen, dat er algemene criteria zijn en worden geformuleerd voor bijvoorbeeld de toelating van genetisch gemodificeerd zaaizaad. Lenoir: ,,Zo'n horizontale benadering bevordert het ethische en daarmee ook het politieke debat over de implicaties van genetische manipulatie. Ethiek fungeert daarbij als het scharnier tussen de wetenschap en technologie aan de ene kant en de politiek aan de andere kant. Je laat zien waar fricties kunnen ontstaan tussen de ontwikkelingen in de biotechnologie en de wensen en waarden van de samenleving.''

Volgens Lenoir kan (niet: zal) moderne biotechnologie fricties oproepen met een viertal ethische principes, die -ondanks de culturele verscheidenheid- in alle lidstaten van de Europese Unie opgeld doen. Allereerst is daar het respect voor de menselijke waardigheid. Dat uitgangspunt ligt ten grondslag aan het verbod op klonen en aan het octrooieren van erfelijk materiaal van mensen. Lenoir: ,,Respect voor menselijke waardigheid wil niet zeggen dat de moraal de natuur volgt. Het betekent alleen dat de erfelijkheid een wezenlijk aspect is van de mens, dat je niet naar willekeur kunt gebruiken.''

Wat voor mensen geldt, geldt tot op zekere hoogte ook voor dieren. Het tweede vrij algemeen aanvaarde principe is dan ook dat je dieren niet willekeurig mag gebruiken en dat je onnodig lijden moet voorkomen.

Het derde principe is de bescherming van de persoonlijke levenssfeer. Lenoir: ,,Vanouds kennen de meeste Europese landen het medisch geheim. In 1995 is nog eens vastgelegd dat het gebruik van gegevens met betrekking tot gezondheid of seksleven aan strikte voorwaarden is gebonden. Daarop voortbordurend kun je stellen dat ook gegevens over de erfelijkheid van elk individu geheim moeten blijven.''

Als vierde principe noemt Lenoir het voorzorgbeginsel, dat drie jaar geleden is vastgelegd in het Verdrag van Amsterdam. Over twee maanden komt de Europese commissie met een uitwerking ervan. Lenoir: ,,Anders dan veel mensen denken, betekent het voorzorgprincipe niet dat je moet bewijzen dat een product of proces absoluut veilig is voordat je het mag toepassen. Dat kan niet eens; absolute veiligheid valt niet te bewijzen. Waar het om gaat is dat je je realiseert dat er risico's zijn en dat je maatregelen neemt om ongewenste effecten te voorkomen. In geval van biotechnologie betekent het voor mij, dat het belang van de veiligheid het economische belang overstijgt. Maar nogmaals, dat betekent niet dat je niets mag doen. Wel dat er een adequaat vangnet moet zijn, beheerd door de overheid zelf.''

Al met al is Lenoir helemaal niet zo rouwig om het soms heftige debat over biotechnologie in Europa. De argumenten vliegen weliswaar over en weer, maar op termijn zal steeds duidelijker worden waar de ethische grenzen liggen voor de moderne biotechnologie. Dat is niet alleen van belang voor de maatschappelijke inbedding van de biotechnologie, maar ook voor de ontwikkeling van Europa. Lenoir: ,,Het debat over de ethische aspecten van de biotechnologie heeft er al toe geleid, dat ethiek een belangrijk onderdeel vormt van de Europese regelgeving en daarmee van de Europese identiteit. Ethische principes vormen in mijn ogen het bindmiddel voor Europa. 'L'Europe sera ethique ou ne sera pas' (Europa zal ethisch zijn of helemaal niet bestaan). Daarom is het goed dat er een debat wordt gevoerd.''