Kom je aan Jörg, dan kom je aan ons

De Oostenrijkers zijn geschrokken van de harde reactie van de Europese Unie op de politieke opkomst van Jörg Haider's extreem-rechtse FP & Ouml;. Destijds gingen al diens landgenoten achter Waldheim staan, toen hij de internationale gemeenschap tegen zich kreeg.

Opeens was het stil aan de Stammtisch. De voortgang van het gesprek over politiek viel niet in goede aarde in deze gemoedelijke Weinstube, in een dorp van wijnbouwers op enkele tientallen kilometers afstand van Wenen. Het was een en al gemoedelijkheid, praten over koetjes en kalfjes, over het wel en wee van kinderen en kleinkinderen, over eten en drinken. Lachen, brullen, gieren. Maar nu opeens viel die stilte.

Het is al weer zo'n tien jaar geleden, dat borreluurtje in de Oostenrijkse Weinstube, een bijeenkomst waarop de buitenstaander duidelijk te verstaan werd gegeven dat hij niets, maar dan ook helemaal niets begrijpt van de Oostenrijkse politiek. Het onderwerp was gekomen op Jörg Haider, de populistische leider van de Freiheitlichen. Een man die het duistere naziverleden van zijn land verdedigt, die vreemdelingenhaat propageert, een man die kortom fout is na de oorlog. De tafelgenoten namen het voor Haider op. Het is allemaal niet zo erg als jullie wel denken, werd gezegd. Al die angst voor Haider, das is alles Quatsch, flauwekul. ,,Ik stem niet op hem'', zei een van de tafelgenoten, ,,maar van al die kritiek op Haider klopt niets. Het loopt allemaal niet zo'n vaart.''

Die herinnering aan die plotselinge verandering van sfeer aan de Stammtisch, de ommekeer van Gemütlichkeit naar een bijna grimmige houding, komt weer bovendrijven naar aanleiding van de huidige discussie in Europa over eventuele deelname van Haiders partij, de FP & Ouml;, aan de toekomstige Oostenrijkse regeringscoalitie. Massaal vallen de Europese landen over Oostenrijk heen. Hoe durft een fatsoenlijke partij als de conservatieve üVP het in haar domme hoofd te halen om met een partij die vreemdelingenhaat propageert, te gaan regeren.

De Oostenrijkers zijn geschrokken van de harde kritiek, hadden die niet verwacht. Van gemoedelijke Europese medeburgers veranderen ze plotseling in stijfkoppige Alpenbewoners. Kom je aan onze Jörg, dan kom je aan ons. Hij is geen tweede Hitler. Waarom plots die drukte in Europa, terwijl de FP & Ouml; van Haider al zo lang in de lokale en regionale politiek is vertegenwoordigd?, klinken de reacties in Oostenrijk.

Zelfs politieke tegenstanders in eigen land zijn geneigd hem te verdedigen tegen het Europese geweld, gedirigeerd vanuit Brussel. Ze verwijzen naar de periode Waldheim van 1986 tot 1992, toen de gehele internationale gemeenschap zich tegen Oostenrijk keerde. President Kurt Waldheim had gelogen over zijn oorlogsverleden, kreeg het daardoor internationaal zwaar te verduren en werd overal ter wereld beschouwd als een politieke paria. Met als gevolg dat heel Oostenrijk als één man achter Waldheim ging staan, geërgerd door de buitenlandse bemoeienis met de Oostenrijkse zaken.

Hetzelfde dreigt nu te gebeuren. De Kronezeitung, het grootste boulevardblad van het land, waarschuwt dat het land wordt bedreigd met een internationale quarantaine, alsof het een leprapatiënt is. Een andere populaire krant, de Kurier, schrijft dat de internationale kritiek ver buiten de boekjes gaat: ,,Alleen het regime van de mullah's in Iran werd op zo'n manier behandeld.''

De Oostenrijkse ambassadeur in Parijs, Franz Ceska, waarschuwt dat de dreigementen met sancties van de Europese Unie juist contra-productief werken. Hij vreest dat het aantal mensen in Oostenrijk dat voorstander is van een regering mét deelname van de FP & Ouml; alleen maar zal toenemen door het dreigen met sancties. Ceska voelt zich zelfs geroepen om de partij van Haider te verdedigen tegenover de buitenwereld. ,,Haiders partij is geen extreem-rechtse partij. Het is eerder een linkse partij: 47 procent van de arbeiders stemt op Haider, slechts 33 procent op de Socialisten'', zegt Ceska.

Haider zelf zal zich alleen maar in zijn handen wrijven met al deze publiciteit. Hoe meer er over je gepraat wordt hoe beter, is altijd één van zijn motto's geweest. En hij ziet hoe de Oostenrijkers, zelfs zijn verstokte vijanden, zich achter hem scharen met al dat internationale verbale geweld. Haider ziet verschillende scenario's opdoemen die voor hem alleen maar profijtelijk zijn. Na jaren van politiek isolement praat de üVP van Wolfgang Schüssel met zijn partij over de vorming van een regeringscoalitie praten. Dat betekent politieke erkenning, eindelijk wordt zijn partij serieus genomen.

En mocht de üVP onder druk van de boze buitenwereld besluiten de Freiheitlichen alsnog aan de kant te zetten, dan is er voor Haider nog geen man overboord. Hij kan hij er alleen maar als winnaar uitkomen. Nieuwe verkiezingen zouden hem, met al die hernieuwde sympathie van de Oostenrijkse kiezers, alleen maar meer stemmen kunnen opleveren.

Al eerder werd de FP & Ouml; opgenomen in een Oostenrijkse regering. De socialistische kanselier Bruno Kreisky zag er in 1983 geen probleem in om een coalitie te vormen met de FP & Ouml;, in zijn ogen een doodgewone politieke partij. De partij werd in de periode tot 1986 ingekapseld in de Weense politiek en verloor daardoor steeds meer aanhang. (op het laatst nog geen twee procent).

De Freiheitliche Partei üsterreichs werd in 1956 opgericht als een liberale partij. Veel leden waren afkomstig uit de Bond van Onafhankelijken die in 1949 door ex-nazi's werd gesticht. Voor de Liberale Internationale was dit geen obstakel om de FP & Ouml; in haar gelederen op te nemen. De FP & Ouml; werd meer en meer een liberale partij. Het pan-germanisme, het verlangen naar een groot Duitsland, een van de programmapunten, raakte in de vergetelheid.

Maar met de verkiezing van de jonge Jörg Haider in september 1986 tot partijleider werd de liberale koers min of meer verlaten. Populisme, nationalisme en Fremdenfeindlichkeit gingen de boventoon voeren. Veel liberalen verlieten de partij, zochten hun heil in het Liberale Forum. Haider zocht de onderbuikgevoelens van de Oostenrijkers op, wist de gesprekken aan de Stammtisch tot politieke leuzen te verheffen. Sport en folklore werden twee pijlers van zijn populistische politieke spel. Nu eens verscheen hij in traditioneel kostuum, dan weer liep hij erbij als een moderne yup of als een gebronste skileraar.

Haider wist als geen ander de angsten van de gemiddelde Oostenrijker te doorgronden. Na het verdwijnen van het IJzeren Gordijn werd het land ineens geconfronteerd met open grenzen aan alle kanten. En vanuit het Westen was er opeens die belangstelling van de Europese Unie. Oostenrijk moest zich van zijn neutrale onopvallende plaats binnen Europa opeens bewust worden van zijn opvallende plek midden in het woelige Europa. 'Van buiten af komt er maar weinig goeds', werd aan de stamtafel gezegd. Jörg Haider kende die angsten, gebruikte ze in zijn verkiezingscampagnes. Hij schimpte op de Europese Unie die de eigenheid van de Oostenrijkers zou vermorzelen, en hij wees naar de buitenlanders die het schone Oostenrijk zouden overspoelen. 'Wenen wordt het Chicago van Europa' en 'Hij zegt wat U denkt' waren verkiezingsleuzen van Haider in de loop der jaren.

Haider werd nog eens geholpen door zijn politieke tegenstanders. Met hun vastgeroeste politiek wisten de twee grootste partijen, de sociaaldemocratische SP & Ouml; en de conservatieve üVP, niet meer te inspireren. Al tientallen jaren bleef alles bij het oude in het politieke Wenen. Voor de 'gewone man' werd Haider de frisse wind. Met zijn Frechheit, zijn brutaliteit was hij aantrekkelijker dan de duffe ondoorzichtige politici in Wenen. Vooral jongeren, twintigers en dertigers voelden zich aangetrokken tot Haiders brutale politiek. Daarnaast wist de leider van de FP & Ouml; met zijn flirt met het nazi-verleden nog veel oudere traditionele Oostenrijkers aan zich te binden.

Vanuit de oppositiestoel was het voortdurend gemakkelijk scoren voor Haider. Ongedekte cheques kon hij uitschrijven aan de kiezers, hij kon zonder veel problemen roepen dat er aan de kinderbijslag niet getornd mocht worden. Het inspelen op het onveilige gevoel met de komst van vluchtelingen uit voormalig Joegoslavië en Oost-Europese landen leverde hem ongekend veel stemmen op. In zijn eigen thuishaven Karinthië, werd zijn partij de grootste. Steeds meer Oostenrijkers raakten in de ban van Haider. De FP & Ouml;, gekscherend wel eens de Führer Partei üsterreichs genoemd, behaalde uiteindelijk bij de laatste verkiezingen 27 procent van de stemmen en werd de tweede partij van het land.

Sommige tegenstanders van Haider vinden het nog niet zo slechts dat de Freiheitlichen nu mogelijk regeringsverantwoordelijkheid gaan krijgen. Haider moet nu met de billen bloot. In de oppositie kon hij groot worden met gemakkelijke praat die er bij Otto Normalverbraucher in ging als koek. Wellicht zit het regeringspluche in het door de bureaucratie geregeerde Wenen wat minder gemakkelijk. De partij van Haider - zelf blijft hij gouverneur van Karinthië - kan op haar daden worden beoordeeld. Wellicht bemerkt de Oostenrijkse kiezer uiteindelijk dat de Freiheitlichen die gemakkelijke praat van al die jaren niet kunnen waarmaken, dat zij weinig verschillen van die politici in Wenen die altijd werden beschimpt aan de stamtafel.