Er zijn weinig herstelmomenten meer op het werk

Op de drempel van een nieuwe eeuw kampt Nederland massaal met psychische nood. Zullen psycholoog, psychiater en psychotherapeut ons erdoorheen slepen? Deel 5 in een serie over ontredderd Nederland: werkdruk.

Extreme vermoeidheid, uitputting, depressieve klachten: de geestelijke belasting op het werk is de laatste jaren sterk toegenomen.

Eenderde van alle arbeidsongeschikten -samen zo'n 300000 mensen- is door psychische aandoeningen in de WAO beland. Eind jaren zeventig overkwam dit nog slechts één op de tien WAO'ers.

Voor een deel is deze toename te verklaren uit de veranderingen in de aard van het werk. ,,De fysieke belasting in het werk neemt af'', zegt S. Geurts, arbeids- en organisatiepsychologe aan de Katholieke Universiteit Nijmegen.

,,Daarentegen is de geestelijke belasting toegenomen. Automatisering en mechanisering hebben van veel handarbeid hoofdarbeid gemaakt. Een boer werkte vroeger op het land, tegenwoordig is hij eigenaar van een onderneming die moet onderhandelen met banken en overweg moet kunnen met computers die regelen welk kalf wanneer welk voedsel krijgt.''

In Nederland werkt 34 procent van de werknemers permanent met de computers, zegt Geurts. In andere Europese landen ligt dat gemiddeld op 18 procent. ,,De automatisering heeft veel goeds gebracht, maar maakt het werk ook intensiever. Iemand die een e-mail stuurt, verwacht onmiddellijk antwoord. Bij correspondentie via de post kon dat een week duren.''

Veel werknemers moeten constant bereikbaar zijn. Geurts: ,,Ze krijgen een mobieltje van hun baas, maar dat betekent vaak dat ze ook 's avonds en in het weekeinde beschikbaar moeten zijn. Op die manier houdt het werk nooit op en begint de grens met het privé-leven te vervagen.''

Gevolg is dat werknemers een hoge werkdruk ervaren. ,,In Nederland geldt dat voor 58 procent van het personeel'', zegt Geurts. ,,In andere landen is dat minder.''

Het is logisch dat de toegenomen geestelijke belasting zich uit in overspannenheid, burnout of psychosomatische aandoeningen, zoals maag-darmziekten of hartklachten, zegt Geurts.

Ze vindt dat het werk anders moet worden ingericht. ,,Veel 'herstelmomenten' zijn verdwenen. Mensen vragen wel eens: hoe kan een secretaresse overbelast zijn, alles gaat toch via de computer.''

,,Maar juist die routineklusjes als kopietjes maken of de inkt van een kroontjespen vervangen, geven even rust in het werk. Tijd om weer even op te laden is erg belangrijk. Vooral in lagere functies ontbreken die momenten. Op hogere niveaus kunnen mensen meestal wel een uurtje later komen of licht en zwaar werk afwisselen.''

De vakbonden en werkgevers moeten hierover afspraken maken, vindt Geurts. ,,De bonden moeten wel oppassen dat een oplossing als korter werken niet tot gevolg heeft dat hetzelfde werk in minder tijd moet gebeuren. Dat is in het verleden vaak het gevolg geweest van de arbeidstijdverkorting.''

Werkgevers benaderen het probleem nog te individueel, vindt ze. ,,Die sturen een werknemer op een cursus stressmanagement. Maar dan blijven mogelijke oorzaken in het werk zelf of bijvoorbeeld de leiding onbesproken.''

De psychologie heeft nog te weinig onderzoek gedaan naar het effect van maatregelen om psychische klachten te voorkomen.

,,Meestal gaat het om onderzoeken naar de 'softe' kant zoals de werkbeleving van de werknemer. Maar we hebben harde gegevens nodig over welke maatregelen de werkgever iets opleveren in termen van lager ziekteverzuim of hogere productiviteit van zijn personeel.''

,,De arbeids- en organisatiepsychologie kan op de manier werkgevers bewust maken, dat is een van onze missies.''

Vandaag installeren de ministeries van sociale zaken en volksgezondheid een commissie psychische arbeidsongeschiktheid om de oorzaken van de psychische uitval onder werknemers te analyseren en aanbevelingen te doen over het weer terugbegeleiden naar werk.

R. Fortuin, die op voordracht van de arbodiensten in de commissie is benoemd, wil allereerst dat voor eens en altijd duidelijk wordt wat er onder psychische klachten wordt verstaan en hoe artsen daarmee moeten omgaan.

,,Als daarover geen overeenstemming is, kunnen we ook geen oplossingen bedenken'', zegt hij.