Westerbork richt het oor op Mars

Neerlands trots staat in Westerbork. De radiosterrenwacht in het doorgaans rustieke Drentse land werd gisteren overspoeld door de media. Want het grote Amerika had Nederland te hulp geroepen in een poging de verloren gewaande Mars Polar Lander terug te vinden.

Directeur Willem Baan van de radiosterrenwacht in Westerbork is wat verbaasd over de reactie. Het feit dat de Amerikaanse ruimtevaartorganisatie Nasa deze week naar Westerbork belde is geen reden de Nederlandse driekleur uit te steken. De sterrenkundigen vormen een wereldgemeenschap; internationale samenwerking is er regel.

Het feit dat Nasa de hulp van Westerbork inroept, zegt Baan, is wel een bevestiging van de rijke Nederlandse traditie in de radiosterrenkunde. De radiotelescoop in Westerbork werd dertig jaar geleden in gebruik genomen. En hij behoort nog altijd tot de wereldtop, zeker nadat onlangs enkele tientallen miljoenen guldens zijn geïnvesteerd om het instrument te verbeteren.

Westerbork bestaat uit veertien schotelantennes, die aan elkaar zijn gekoppeld en daardoor één oor vormen. De signalen van de antennes, die een drie kilometer lange rij vormen en allemaal op hetzelfde object in het heelal kunnen worden gericht, worden gecombineerd. Daardoor ontstaat een zeer gevoelig waarneeminstrument.

Wie binnen een straal van drie kilometer rond de radiotelescoop zijn gsm gebruikt is in overtreding. De gemeenteraad van Middenveld bepaalde dit eind vorig jaar, op verzoek van de radiosterrenwacht. Niet alleen de mobiele telefonie is een probleem; de bougies van een auto zijn al voldoende om de waarnemingen met de radiotelescoop te storen. Vandaar dat er rond de telescoop in Westerbork alleen gewandeld mag worden.

Het zijn maar kleine ergernissen; in vergelijking met zijn optische collega's heeft de radiosterrenkundige het gemakkelijk. Hij hoeft niet naar de top van een of andere Zuid-Amerikaanse berg om zijn waarnemingen te doen. Hij hoeft niet te bidden voor een heldere hemel, niet te vrezen voor wolken of lichtvervuiling door aardse bronnen. Hij kan 's morgens op zijn fiets naar Westerbork en 's nacht in zijn bed liggen.

Radiogolven hebben een langere golflengte dan zichtbaar licht en storen zich niet aan gas en stof in de ruimte of wolken in de aardse atmosfeer. Licht dat in de ruimte op een obstakel stuit, is daarmee voor de aardse wetenschap doorgaans verloren. Radiogolven laten zich veel moeilijker van koers brengen.

De radiosterrenkundigen in Westerbork zijn gewend te kijken naar bijzonder zwakke signalen uit de ruimte. Om nog iets te kunnen waarnemen moeten ze lang volhouden; waarneemtijden van twaalf uur zijn geen uitzondering. Die tijd krijgt Westerbork volgende week niet. De zoektocht naar de Mars Polar Lander moet, voor radiosterrenkundige begrippen, in een flits gebeuren. ,,De uitzendingen duren maar een half uur'', zegt directeur Willem Baan.

De reden dat Nasa de hulp van Westerbork inriep, is dat de Nederlandse telescoop thuis is in lage frequenties en daardoor de Mars Polar Lander direct kan zien. Als die nog functioneert. De Amerikaanse sonde moet op 3 december op de rode planeet zijn geland. Maar sindsdien is van het apparaat taal noch teken vernomen. Na vele, vruchteloze pogingen om contact te krijgen met de Polar Lander, gaf de vluchtleiding van Nasa de sonde op. Tot een analyse van meetgegevens van de radiotelescoop van de universiteit van Stanford signalen vertoonde die mogelijk toch van Mars afkomstig waren. Zeker is dat echter niet. Nasa zal waarschijnlijk woensdag de proef op de som nemen. De Mars Polar Lander zal het commando krijgen een signaal uit te zenden. Westerbork heeft de capaciteit dat signaal direct te zien, als de Lander nog functioneert.

En dan? Dan heb je een signaal. Een teken van leven. Maar is daarmee de Polar Lander alsnog gered? Nee, zegt Baan, maar de missie leeft dan weer: ,,Nasa heeft een hele waslijst van zaken die mogelijk zijn misgegaan. Als we een signaal opvangen, kan de helft van die lijst worden geschrapt. Dan weet men nog niet wat er is gebeurd met de sonde. Maar wellicht is het mogelijk de gebeurtenissen verder te analyseren en na te gaan of de Polar Lander zijn werk nog doet. Bovendien is daarmee toch het gezicht van Nasa gered.''