'Dat tot geen prijs, dat heidendom'

Onlangs verscheen deel 12 van het Verzameld Werk van de hervormde theoloog dr. K.H. Miskotte (1894-1976): Messiaans Verlangen. Het bevat literatuur- en cultuurkritische opstellen, onder meer over Kafka, Dostojevski en Rilke. De titel is ontleend aan het boek van Miskotte over de dichteres Henriëtte Roland Holst. Een gesprek met een van de bezorgers van deze uitgave, de dichter Ad den Besten.

'Ik heb Miskotte al leren kennen na de oorlog, toen ik redacteur werd van uitgeverij Holland waarvan hij een vooraanstaand auteur was. Daar was in 1943 ook het boek Messiaans Verlangen over Henriëtte Roland Holst verschenen. Eind 1945 kreeg ik de opdracht eens af te tasten of Miskotte ook publicatieplannen voor de toekomst had. Hij bleek niets liever te willen dan een herdruk van dat boek over Roland Holst. Maar ik zag daar niets in. Ik vond dat je niet op de wijze van Miskotte mocht omgaan met een dichter. Zo annexerend!'

,,Nu kun je natuurlijk zeggen dat zij daar als dichteres ook alle aanleiding toe gaf. Want ze heeft een groot deel van haar poëzie uitdrukkelijk als socialiste geschreven, wilde daarin dus een socialistische boodschap uitdragen. Waarom zou je die poëzie dan niet ook vanuit een andere, bijbelse visie mogen beschouwen? Maar ik was toen nog heel recht in de leer. Ik vond dat je poëzie niet met levensbeschouwelijke vingers moest aanpakken. Je moest een gedicht zijn eigen taal laten spreken, in zijn eigen wereld laten staan, in het vertrouwen dat, ook al ben je zelf van een geheel andere geestelijke komaf, het je toch wat te zeggen heeft. Dat is trouwens altijd mijn mening gebleven.'

,,En nu wilde Miskotte uitgerekend een herdruk van dat boek, waarin hij Henriëtte Roland Holst volgens mij teveel naar zichzelf toehaalde. Gelukkig was er nog voorraad van de eerste druk. Ik heb toen mijn uiterste best gedaan om te verhinderen dat die voorraad uitgeput raakte. Ik zal hem trouwens later ook wel eens gezegd hebben: 'Professor, dat is nou niet het boek van u waar ik het liefste in lees'.'

U denkt daar nu anders over?

,,Wel enigszins. Het vroegere werk van Henriëtte Roland Holst was sterk geïnspireerd door het marxisme. Door dat werk onder de noemer 'messiaans' te brengen, heeft Miskotte het in zekere zin geannexeerd, want daar heeft de socialiste die zij was zelf niet van geweten. Miskotte ziet in haar werk iets wat zeer verwant is aan de messiaanse heilsverwachting van het Oude Testament. U moet bedenken dat de Joden nooit van een hemel hebben geweten. Ook niet van een ziel die onsterfelijk zou zijn en na onze dood naar de hemel zou verhuizen. Dat is Grieks gedacht, en daar moesten ook christenen maar niet van willen weten. Het Hebreeuwse woord nèfesj dat wij met 'ziel' plegen weer te geven, betekent zoiets als 'levensadem', datgene wat ons tot levende mensen maakt, en deze 'ziel' is in Gods hand. Dat moest ons voldoende zijn.'

,,Al in zijn proefschrift Het wezen der joodsche religie in 1933 heeft Miskotte aangewezen dat wij christenen zonder van de joodse religie te weten om zo te zeggen nergens zijn. Dat we dan altijd de verkeerde kant op dreigen te gaan, hetzij naar de Griekse, hetzij naar de Germaans-nationale. In het jodendom heeft religie alleen zin, is ze alleen 'gerechtvaardigd', als ze op menselijke relaties gericht is en op het 'sociaal-politieke'. Geen spoor van hemelzucht! Waarmee wat mijzelf betreft overigens niet gezegd wil zijn dat er na dit leven 'niets' is. Alleen wèl, dat we daar als christenen altijd veel te veel mee bezig zijn geweest. We moesten dat maar liever in Gods hand laten.'

,,Miskotte heeft het marxisme gezien als een uitloper van het jodendom. Niet voor niets heeft hij steeds weer beklemtoond dat Marx een Jood was. En altijd hebben Joden in zijn tijd een enorme rol gespeeld in de socialistische traditie. Maar Miskotte was bepaald geen sympathisant van het 'reëel bestaande socialisme' in Oost-Europa, zoals een aantal van zijn adepten. Hij besefte heel goed dat dat een onmenselijke samenleving was, griezelig verwant aan die van het nationaal-socialisme.'

Loopt het messiaans verlangen niet altijd het gevaar totalitair te worden?

,,Daar moet je geweldig mee uitkijken, ja. Als je het messiaanse gedachtegoed zo maar gaat vertalen in sociaal-politieke noties en acties, moet je zeer op je hoede zijn. Miskotte heeft altijd gezegd: 'Denk vooral niet dat wij het messiaanse rijk met onze handen zullen bouwen. Je bent als christen wel geroepen om messiaans te leven, maar je moet niet denken dat je daarmee het messiaanse rijk op aarde brengt.' Daar is nog iets anders voor nodig. Dat moet tóch van de andere kant komen. Maar de passieve afwachting ervan kan natuurlijk zeer wel voortkomen uit het gemoed van de welgedane burger: We zitten hier goed, en dat messiaanse rijk zal zó'n geweldige ommekeer van al onze waarden en normen met zich meebrengen. Liever nog maar niet. En zo denk ik er eerlijk gezegd ook een beetje over. Ik zou best eens zelfgenoegzamer kunnen zijn dan ik waar wil hebben.'

Maar je moet toch 'messiaans' leven?

,,Dat betekent dat je de geboden eerbiedigt, in de toespitsing die Jezus eraan gegeven heeft. Je moet Jezus vooral blijven zien als een Jood. Op verschillende plaatsen in het Evangelie zegt hij: 'Gij hebt gehoord dat gezegd is, maar ik zeg u ...' Dat betekent meestal niet dat hij zich verzet tegen wat er in eerste instantie in de Tora gezegd is, maar dat hij er een toespitsing aan geeft. Je moet vooral ook de kritische reserve in acht nemen die de apostel Paulus heeft aangebracht ten aanzien van het doen van de wet, het doen van de geboden, alsof we dat zomaar zouden kunnen zonder het gevaar te lopen onszelf daarmee te bedriegen.'

,,Eigenlijk is dat niet goed mogelijk zonder dat je een persoonlijke relatie tot Onze Lieve Heer hebt. Mijn moeder, een vrome, wijze vrouw, zei wel eens: 'Bij alles wat je doet moet je je afvragen wat de Here Jezus zou hebben gedaan.' Dat was vroom-piëtistisch. Maar toch was het tegelijk heel praktisch en hield het het geloof dichtbij de aarde. Het betreft gewoon je omgang met de mensen. Goed voor je medemensen proberen te zijn. Alleen, van een sociaal-politieke toespitsing heeft mijn moeder niet veel willen weten.'

Miskottes boek over Henriëtte Roland Holst is in 1943 gepubliceerd.

,,Dat is nog steeds verbazingwekkend. Een boek over een belijdende marxiste! Hoe is het mogelijk dat de bezetter daar toestemming voor heeft gegeven? Maar daarbij moet je wel bedenken dat al lang vóór de tijd dat dat boek verscheen Roland Holst afscheid had genomen van haar vroegere denken en was terechtgekomen in een hogere, kosmisch-georiënteerde natuurreligie, die natuurlijk veel beter spoorde met het nationaal-socialisme dan haar eerdere marxisme. Er gingen zelfs geruchten dat mensen van de Kulturkammer in de jaren veertig toenadering tot haar hebben gezocht: 'U weet alles van het marxisme, en u heeft daar welbewust afscheid van genomen; zit u nou niet dicht bij ons in de buurt?' Daar heeft zij niets van willen weten. Het interessante is dat Miskotte in zijn boek duidelijk genoeg maakt dat de vroegere Henriëtte Roland Holst hem honderd procent dierbaarder was dan de latere religieuze, die het kosmische denken hoogtij liet vieren. Die reserve deel ik. Dat latere werk van Roland Holst zweemt naar een opvatting waarin toch weer de kosmos of de natuur tot allerlaatste waarheid wordt. Voor Miskotte, en ook voor mij, geldt dat al het aardse of natuurlijke waarin mensen een laatste waarheid zien gewoon afgoderij is: heidendom.'

Miskotte gebruikt het woord 'religie' vaak als synoniem voor heidendom.

,,Ja. Religie komt overal voor, is algemeen-menselijk, schept zich goden naar óns beeld en onze gelijkenis, en is dus in principe heidens. Miskotte stelt de religie van Israël daar fel tegenover. Die is veel specifieker en weet van goden alleen als áfgoden. In Israël gaat het veeleer om geloof en het doen van geloofsdaden. De vraag zou dus kunnen zijn of Miskotte er wel goed aan heeft gedaan óók van 'joodse religie' te spreken. Hoe het zij, deze joodse religie abstraheert volkomen van de natuurgegevenheden. De God van de Bijbel is geen natuurgod. Vandaar ook het geding dat Miskotte is aangegaan met nationaal-socialistische krachten die in de oorlogsjaren ook in de kerk aanwezig waren. Die strijd heeft stellig een grote rol gespeeld in Miskottes voornemens om zijn oorspronkelijke essay over Henriëtte Roland Holst uit het tijdschrift Omhoog om te werken tot een boek. Hij wilde daarmee ook waarschuwen tegen het gevaar dat hij bespeurde in haar latere werk, tegen een zienswijze die nota bene óók kenmerkend was voor het nationaal-socialisme.'

Miskotte ziet ook de astrologie als een vorm van heidendom. Maar in roomse kerken zie je wel eens de tekens van de dierenriem afgebeeld, in vloer- of wandtegels.

,,Het katholicisme staat inderdaad vrijer tegenover iets als de astrologie dan het protestantisme. Ze is daar wel opgenomen in een christelijke totaalopvatting, maar ze blijft, vrees ik, een rol spelen. Hoewel ik zeer bewust protestant ben, wil ik niet zover gaan het katholicisme van heidendom te beschuldigen.'

,,Het katholicisme christianiseert heidense elementen. Die worden ingebouwd vanuit een gevoel dat je die de mensen tóch niet helemaal uit het hoofd kunt praten, en dat het dan maar beter is ze een plaats te geven in het substraat van waar het in het geloof werkelijk om gaat, dan dat je typisch gereformeerd-protestant met de vuist op tafel slaand zegt: Dát tot geen prijs, dat heidendom!'

Niet eenvoudig om het werk van Miskotte te bezorgen?

,,Ik was heel blij toen dit deel van het Verzameld Werk er eindelijk was. Het werk heeft me dit jaar bijna de kop gekost, ook al omdat ik tegelijk aan twee verschillende delen van het VW aandacht moest besteden. Ik zit namelijk ook in de redactie van de dagboek-uitgave, en het ontcijferen van Miskottes handschrift is niet eenvoudig. Zelfs zijn twee dochters, met wie ik dat werk samen doe, komen er niet altijd uit.'

,,Maar ook de redactie van eerder gepubliceerd werk kost het nodige aan tijd en aandacht. Miskottes stijl is nogal barok. Zijn vaak gecompliceerde zinnen lopen meestal goed af, soms tot je grote verbazing. Maar niet altijd. Dan zie je dingen waarvan je denkt: dit kán gewoon niet, en dan moet je als tekstbezorgers zien de zaak in het juiste gareel te krijgen. Daar hebben we, ook met degene die de tekst op floppy heeft gezet, nogal eens discussie over gehad. Dan vroegen we elkaar: hoe lees jij die zin?'