'Nooit, nooit, nooit meer terug naar Chili'

De 84-jarige Chileense ex-dictator Pinochet, die in Engeland vastzit, ondergaat vandaag een medische keuring. Aan de hand daarvan beslist de Britse minister van justitie, Jack Straw, of hij gezond genoeg is voor uitlevering aan Spanje. Chili blijft intussen aandringen op zijn terugkeer. Over de kansen op zijn berechting daar, zijn de meningen verdeeld.

,,Je doet maar', bromde minister Jose Miguel Insulza tegen Carmen Hertz toen zij hem vertelde dat ze opstapte bij het ministerie van buitenlandse zaken. Het was kort na de arrestatie van Pinochet in Londen, eind 1998. De Chileense regering -Insulza- zocht een manier om de ex-dictator naar huis te krijgen. En Carmen Hertz moest daarin adviseren als juridisch specialist op het ministerie. Ze kon het niet.

Op 19 oktober 1973, een maand na de coup van Pinochet tegen Salvador Allende, werd haar man Carlos in Noord-Chili gedood door de beruchte 'karavaan des doods' van generaal Stark. Die trok met een militair moordcommando door het land om 'linkse elementen' op te ruimen.

Insulza, Hertz en haar echtgenoot waren ooit jeugdvrienden. De (nu ex-)minister was ook slachtoffer van de dictatuur. Hij vluchtte na de val van Allende naar het buitenland en keerde in Chili terug in 1987. De socialist nam deel aan de Concertation, de coalitie van democratische partijen en de kerk waar Pinochet in 1990 voor moest wijken, en die nog steeds in Chili regeert.

De oude vriendschap tussen Hertz en Insulza is vervlogen: ze staan lijnrecht tegenover elkaar. De juriste zit in het kamp van de onverzoenlijken in de kwestie-Pinochet, blij met het vooruitzicht van een proces tegen hem in Spanje. Insulza behoort tot de rekkelijken, die de generaal willen laten terugkeren om hem in eigen land te berechten.

In enquêtes roept tweederde van de Chilenen om dat laatste. Er liggen inmiddels 51 aanklachten tegen Pinochet bij de Chileense rechter Guzman. Die mocht van het Hooggerechtshof in Santiago schriftelijk vragen stellen aan de generaal -ze bleven onbeantwoord: te druk met mijn zaak, heette het vanuit Londen. Maar verder kon de onderzoeksrechter niet gaan. Verder zal hij ook niet gaan, denken advocaten van slachtoffers en vertegenwoordigers van diverse mensenrechtengroepen.

Een van de aanklachten tegen Pinochet is afkomstig van Carmen Hertz, wegens de moord op haar man en 71 anderen. Zij is de enige op de regeringsburelen in Santiago die ethiek belangrijker vond dan haar eigen hachje, meent haar hartsvriendin Fabiola Letelier. ,,Insulza en de rest van de Concertation kozen de verkeerde kant, de kant van de misdadigers.'

De advocate geeft toe dat ze deel uitmaakt van het wereldwijde 'rooie complot', dat er volgens de Pinochetistas voor zorgde dat hun geliefde leider achter Britse tralies verdween. Ze ziet de kwalificatie als een geuzennaam.

Samen met Juan Garces, Spanjaard en oud-adviseur van Allende, bereidden Chileense advocaten de aanklacht voor, die rechter Balthasar Garzon in Madrid tegen Pinochet indiende. Het staat allemaal in het boek dat nota bene verscheen vóór de aanhouding van de junta-leider in Engeland.

Pinochet maakte toch de reis naar Londen, omdat hij zich onaantastbaar waande. Dat was niet zo gek. Tenslotte wist hij zich tot april 1998 nog de machtigste man van het land, als chef-staf van de strijdkrachten. Er lag zijn amnestiewet uit 1978, die alle misdaden uit de tijd van de junta wegpoetst. Èn hij genoot als senator-voor-het-leven parlementaire onschendbaarheid.

Geweldig vond Fabiola Letelier zijn arrestatie: eindelijk gerechtigheid. Jarenlang heeft ze gevochten voor een proces in de zaak van haar broer, Orlando Letelier, minister van buitenlandse zaken onder Allende. Hij kwam in 1976 in Washington om het leven bij een aanslag door de Chileense geheime dienst Dina. Onder Amerikaanse druk verdween Dina-chef Manuel Contreras achter de tralies.

Hij is de enige uit de tijd van de dictatuur die werd veroordeeld; de hoogste baas, Augusto Pinochet Ugarte, bleef tot nu toe buiten schot. En dat zal zo blijven als hij terugkeert naar Chili, gelooft Fabiola Letelier. ,,De Chileense justitie mag dan nu een aantal strafzaken hebben geopend tegen militairen, Pinochet zullen ze nooit, nooit, nooit aanpakken. Mocht hij ooit voor een Chileens hof worden gedaagd, dan zullen de strijdkrachten hem onmiddellijk in bescherming nemen. Zij zullen eisen dat hij voor een militair tribunaal moet verschijnen.'

Professor Jose Salaquet denkt dat de Chileense justitie haar werk wél zal doen. De voorzitter van Amnesty International in Chili gelooft zeker dat een proces tegen Pinochet in eigen land mogelijk is, als er een 'spijkerharde' zaak ligt. En dat is volgens hem juist het probleem: rechter Guzman die de aanklachten onderzoekt, heeft bewijzen nodig.

Technisch zijn er geen obstakels voor een rechtszaak, meent Salaquet. Een proces kan worden gevoerd wegens het laten verdwijnen van mensen. Vermissing is een nog steeds voortdurend misdrijf, heeft het Chileense Hooggerechtshof erkend. Pinochets amnestiewet uit 1978 is daarop niet van toepassing. En honderden gevallen zijn gedocumenteerd in een Chileens regeringsrapport, waaraan de professor heeft meegewerkt.

Punt blijft hoe de reactie van de strijdkrachten zal zijn. Uiteindelijk zullen de Pinochetistas een rechtszaak in eigen land accepteren, als dat de enige manier is om berechting van de generaal in Spanje te voorkomen, meent Salaquet.

Hij neemt deel aan de mesa de dialogo, de gesprekstafel waaraan sinds een paar maanden militairen en mensenrechtenstrijders praten over het verleden. Met de nieuwe chef-staf, Ricardo Izurieta, is een nieuwe generatie officieren aangetreden, van na de dictatuur. Die wil schoon schip maken, dat wil zeggen: opheldering geven over wat er is gebeurd, zonder expliciet te erkennen dat de gewapende macht over de schreef is gegaan.

Dat laatste moet wel gebeuren, vindt Salaquet. De jonge officieren worstelen volgens hem met een dubbele loyaliteit: ,,Ze zien het als verraad Pinochet en zijn entourage te laten vallen. En iedereen binnen het leger is familie, het zijn allemaal zoontjes van, neef van, etcetera.'

Fabiola Letelier, en met haar een hele reeks advocaten, moet absoluut niets hebben van de mesa de dialogo, een idee van minister van defensie Perez Yoma. ,,De militairen hoeven de waarheid niet te vertellen, die kennen we. Ze moeten erkenen dat ze fout zijn geweest. Wat ze willen, is het zo voorstellen dat er twee partijen waren, en dat het volk hen heeft gevraagd in te grijpen. Terwijl er duidelijk een samenzwering was van rechts met de militairen plus de Amerikanen en hun CIA.'

Letelier vind dat de regerende Concertation veel te slap tegen de militairen optreedt. Niets is er terechtgekomen van de plannen hen terug te sturen naar waar ze horen: uit de politiek en naar de kazerne. ,,De amnestie, de grondwet van 1980, we zitten er nog steeds mee. Chili is geen echte democratie.'

Politicoloog Ricardo Israel vindt dat onzin. Chili is volgens hem stabiel en democratisch. Die oproepen de militairen hun plaats te wijzen, zijn gevaarlijk, meent hij. ,,Daarmee haal je de geest van '73 uit de fles. Onverantwoord. Die houding heeft de coup destijds geproduceerd.'

Chili moet de weg van de geleidelijkheid blijven volgen, is zijn overtuiging, de route die de regering van de Concertation nu bewandelt. ,,We moeten een nieuw type relatie ontwikkelen met de strijdkrachten. Voorzichtig: altijd moet in ons achterhoofd de mogelijkheid van een putsch leven.' In die zin liet ook minister Insulza zich uit, toen hij verantwoordde waarom Santiago zich inspande voor de terugkeer van 'opa': ,,Ik verdedig niet Pinochet, maar het vaderland.'

Hernan Montalegre heeft geen enkel vertrouwen in hem, noch in enige andere Chileense politicus. De expert in internationaal recht begrijpt niet waarom de regering zich verzet tegen Pinochets hechtenis in Engeland en een proces in Spanje. ,,Daar is niets mis mee. Het gebeurt volledig in overeenstemming met internationale verdragen die de Engelsen, Spanje én wij hebben getekend.'

Haarfijn legt hij uit dat er ook geen enkel beletsel is voor een rechtszaak in Chili. Pinochets 'amnestiewet' uit '78 is van nul en generlei waarde: een zelfverklaard pardon, niet eens een wet want in de tijd van de junta was er geen wetgevende macht, een parlement. Bovendien heeft de advocaat inmiddels met succes betoogd dat de junta de Conventie van Genève heeft geschonden.

Montealegre's redenering is door het Chileense Hooggerechtshof geaccepteerd in de zaak Cordoba, in september 1998, dus voor de aanhouding van Pinochet in Engeland. Dat heeft zijn vertrouwen in de Chileense rechtspraak versterkt. ,,Er zitten weer goede mensen in het Hooggerechtshof. Dat is wel eens anders geweest.'

In feite is de rechtsprekende macht op dit moment de enige kracht die voor verandering kan zorgen in Chili, vindt hij. ,,Niet de politiek en ook niet de kerk.' Maar dat betekent niet dat Pinochet eventueel in Chili ter verantwoording zal worden geroepen. Dezelfde politici die nu ijveren voor zijn terugkeer, zullen iets verzinnen om zijn berechting te voorkomen, denkt hij.

,,Zij hebben er belang bij de kwestie van de mensenrechten te laten rusten, om conflicten met de strijdkrachten te vermijden,' zegt Montealegre. ,,Het is daarom een uitstekende zaak, dat Pinochet in Spanje zijn rechter in de ogen moet zien.'