Ambtenarendroom

De privatisering verloopt niet soepel. Dat is onder meer af te leiden uit de agenda van de Tweede Kamer. Vorige week was er een debat over een mogelijke explosie van de tarieven van de kabel. Volgens een recente uitspraak van de Opta moeten de kabelexploitanten commerciële zenders, die dat wensen, in het basispakket opnemen. Ze mogen daar geld voor vragen. Arme abonnee. Die krijgt al die zenders door de strot geduwd. Hij moet betalen, of hij kijkt of niet.

Een paar dagen later trok de Kamer zich het lot aan van de treinreiziger. Ook deze is zo langzamerhand een beklagenswaardig wezen: vertragingen, overvolle treinen, verkeerde informatie. Een week eerder stond de elektriciteitssector op de agenda. Grootgebruikers klaagden dat zij sinds de liberalisering veel méér voor hun elektriciteit moesten betalen, in plaats van minder.

Is de privatisering mislukt? Is de consument slechter af in plaats van beter? Moeten de ondernemingen eigenlijk terug naar hun moederschoot: de overheid? Die conclusies zijn voorbarig. Er is iets anders aan de hand: er is een ambtenarendroom gesneuveld. In deze droom zagen ambtenaren en politici privatisering als een walhalla. De overheid kon zich geheel terugtrekken: de markt zou alles opknappen. Rustig zou men achterover leunen, en overal zouden comfortabele treinen op tijd rijden, elektriciteit en gas zouden goedkoper zijn dan ooit, de kabel zou innoveren en tegen spotprijzen alle programma's in de huizen brengen. Iedereen gelukkig. Geen moeilijke kamervragen meer, geen begrotingsoverschrijding, veel minder ambtenaren, enz.

Een aantal bedrijven kreeg zoveel mogelijk de ruimte, omdat ingrijpen de markt zou verstoren. Hiervan overtuigd achtte men intensieve studies naar het buitenland overbodig. Jammer, want daar kon men zien dat streng ingrijpen juist moet. Na privatisering worden bedrijven keiharde commerciële ondernemingen. Ze zijn alleen uit op het eigen belang. Dit is niet erg als concurrentie hen in het gareel houdt. Het is een groot probleem wanneer ze de enige leverancier zijn van essentiële diensten. Natuurlijk investeerden de NS liever in telecom, dan in openbaar vervoer. Telecom brengt veel meer geld op. De NS maakten enorme winsten. Dat is precies wat de overheid bij privatisering wenste.

De droom was bedrog. Er moeten alsnog harde maatregelen komen om het consumentenbelang veilig te stellen. Ingrijpen achteraf is lastiger dan vooraf. De bedrijven zien een onbetrouwbare overheid, die het systeem plotseling wijzigt. Dat is niet goed voor het investeringsklimaat. Bovendien zijn de bedrijven inmiddels commercieel, terwijl het ministerie in de overlegcultuur is blijven steken. ,,De NS is een lastige gesprekspartner'', zo klaagt minister Netelenbos. Bij privatisering past echter geen overleg, maar harde dwang. Gelukkig zit de Kamer er nu bovenop.

De realiteit is hard, zeker na een mooie droom. Vooralsnog worden de lessen uit het verleden niet systematisch toegepast. Schiphol is de volgende machtige monopolist die zonder regulering de markt op mag. Ook zijn er plannen om de gaspijpen en elektriciteitsleidingen voor eeuwig te verkopen. Nergens in Europa gaat men zo te werk. Dat zal de Tweede Kamer over een jaar of tien wel merken.