Bouwval

Hoeveel klappen kan een mens verdragen? Meer dan andere mensen begrijpen kunnen waarschijnlijk.

Hoeveel klappen kan een land, een volk, een natie verdragen? Meer dan andere landen en hun inwoners bedenken kunnen.

Het niet aflatende noodlot van Rusland indachtig, herlees ik een Russische roman uit 1930. Het boek werd geschreven door Andrej Platonov en in 1976 in de vertaling van Kees Verheul door Van Oorschot uitgegeven. 'De bouwput' is een aangrijpend boek over een desolaat land met een uitzichtsloos regime. Dat wil zeggen een regime zonder toekomst en zonder vreugd.

De hoofdfiguur, Wojtsjew geheten, is een nietsnut die te weinig doet en te veel nadenkt over de zin van het leven en met name het lot van anderen want over zichzelf maakt hij zich geen zorgen. Hij heeft weinig nodig en kan wel een stootje hebben. Deze Wojtsjew nu, wordt bij de machinefabriek waar hij werkt ontslagen omdat hij te veel staat te suffen. Hij sluit zich vervolgens aan bij een groepje dagloners dat zich verzameld heeft rond de bouwput van een nieuwe gemeenschapsflat. Daar begint een troosteloos verhaal dat nog troostelozer eindigt op de plek waar uiteindelijk veel gegraven is maar nooit gebouwd. Als de roman iets blootlegt is het wel de ontmanteling van het oude Russische plattelandsleven in naam van een heilstaat vol steden en kolchozen.

Toen ik het boek voor het eerst las, greep de beklemmende gelatenheid en het morele failliet me naar de keel. Zo was het leven niet bedoeld en de staat evenmin. Maar het kan altijd erger. Pas nu besef ik dat 'De bouwput' over een tijd gaat die veel Russen achteraf als het begin van een grote bloeiperiode zullen zien. Het begin van een periode waarin grootse dingen werden verricht. Waarin productie en leger altijd groeiden en waarin de techniek de opofferingen van het volk zegende met raketten, ruimteschepen, televisietorens en onderzeeërs.

In het begin van het boek spreekt een voorman van de vakbond de nietsnut veelbetekenend toe: 'Het geluk zal komen door het materialisme, kameraad Wojtsjew, en niet door onze kennis van de zin van het leven.' En dan te bedenken dat hij van namen als Koersk of Ostankino-toren niet eens durfde te dromen.