'We lijken wel communisten'

Volgens Gilbert Wawoe, één van de drie wijze mannen van de Nederlandse Antillen, moet er een omwenteling komen in denken en doen van de overheid én de bevolking. Deel 3 van Koninkrijk Overzee is een analyse uit Antilliaanse kring.

Met zijn donkere pak valt Gilbert Wawoe op het terras niet op. In Hotel Avila Beach zijn maar weinig toeristen. Het merendeel is adviseur of zakenman uit Nederland. De goegemeente gaat gekleed in kostuum en overhemd met lange mouwen, dezelfde outfit als Antillianen-die-ertoe-doen dragen. Wawoe ontbijt zelden alleen. Hij reageert op vragen van Hollanders over de 'uithongering' van zijn eilanden, oftewel het stopzetten van hulp in afwachting van sanering van de economie. De rest van de dag is hij druk zijn eilandgenoten wakker te schudden. Die zijn zo gewend aan de gelui van noodklokken en ketelmuziek over het faillissement van de eilanden, dat Wawoes gefluisterde onheilstijding -gestaafd met bikkelharde cijfers- indruk maakt.

Met de andere wijzen, de bankiers Tromp en de Windt, heeft Wawoe een laatste voorstel gedaan, Het Nationaal Plan. Het is een toegeworpen reddingboei, want als de Antillen niet drastisch van instelling veranderen, glijden ze af naar het treurige niveau waarop de meeste buur-eilanden vertoeven.

Wawoe laat zich zelden interviewen. Zoiets kan zijn onafhankelijkheid aantasten. Voor je het weet word je in een kamp ingedeeld. Zeker op de Antillen, waar dorpspolitiek met internationale allure wordt bedreven. Iedereen hoort bij een partij en dat weet ook weer iedereen. Wawoe weet hoe de hazen lopen. Ook in Nederland, waar de geboren Curaçaoënaar lid is van de Raad van State van het Koninkrijk.

Wawoe hamert op hetzelfde aambeeld als Nederland: de Antillen geven van iedere verdiende gulden 95 cent uit aan overheidsuitgaven. Een stuiver blijft over voor de zorg, het onderwijs en investeringen. Wawoe: ,,De ontwikkelingshulp heeft de improductieve Antilliaanse structuur ondersteund. De politici hoefden daardoor geen keuzen te maken''. Daarom moet een eind komen aan de steun uit Den Haag aan de eilanden.

Wawoe: ,,Het inzicht dat het zo niet langer kan, breekt door. Er is zoveel geleend voor het in stand houden van het ambtenaren-apparaat, dat jaarlijks 180 miljoen gulden rente betaald moet worden. Kijk naar de instellingen die de overheid beheert. We lijken wel communisten! De overheid onderhoudt de water- en energiefabriek, de televisie, de luchtvaartmaatschappij, het telefoonbedrijf, ga maar door.''

De regering Pourier die sinds oktober aan de macht is, heeft Het Nationaal Plan omarmd. De overheidsbedrijven worden geprivatiseerd; de eerste ronde van afslanking is al aangekondigd. Op Curaçao zijn al meer dan 900 ambtenaren met wachtgeld gegaan. Dit jaar moeten er nog eens duizend uit. ,,Veel van de overheidsdienaren zijn volgens studies niet per se nodig'', zegt Wawoe mild. Ze hebben ook vaak te weinig opleiding. Deze mensen moeten worden omgeschoold in het Mobiliteitscentrum. Dit kan allemaal lukken, als de regering geen slappe knieën krijgt.''

Wawoe heeft gehoord dat er al weer wordt getornd aan de lengte van het wachtgeld dat de commissie op twee jaar heeft gesteld. Als dat wordt veranderd in vier jaar, wordt de prikkel voor de ambtenaren om zich om te scholen er niet groter op. Wawoe: ,,En we kunnen het niet betalen, zo simpel is dat''.

Wawoe volgt de politici in Willemstad met argusogen. Niet zo vreemd. De regering Pourier mag een breed draagvak hebben -tenslotte zit bijna iedere partij erin- de politici, al of niet in de regering, hebben bijna allemaal een (besmet) verleden. Vooral vice-premier Suzy Römer is een bekend gezicht. Ze blies haar regering op omdat haar collega's het Herstelplan niet voortvarend wilde uitvoeren. Het is dezelfde Römer die in 1992 tijdens de Toekomstconferentie voor de ogen van premier Lubbers zijn voorstellen verscheurde en niets meer met Nederland te maken wilde hebben.

Er is een traditie van afhankelijkheid op de Antillen, meent Wawoe. Soms noodgedwongen, ook omdat het ze kwam aanwaaien. ,,Eerst werd er voor de slaven voor alles gezorgd. Huis, eten, daarover hoefde de slaaf zich geen zorgen te maken. Daarna regelde de room-katholieke missie alles. Daarna Shell. Op het moment dat Shell ging automatiseren, bood de politiek uitkomst met: kom maar bij ons in dienst''.

De ingenieur, die ook carrière maakte als econoom en general manager, stelt vast dat ondertussen de Antilliaanse samenlevingen totaal naar binnen gekeerd zijn. ,,Door de olie-industrie stroomde het geld binnen, het kon niet op. Met dat geld werd niet voldoende geïnvesteerd. Het werd opgemaakt. Ondertussen hebben de eilanden hun positie in de wereldhandel verwaarloosd.'' Met name Curaçao is verwend. Na de teruggang van de opbrengsten uit de olie, streek als een geschenk uit de hemel de financiële off-shore neer. De eilanden hoefden er bijna niets voor te doen. Daardoor ontstond een infrastructuur die zich kan meten met financiële centra als Hongkong of Singapore. Honderden miljoenen stroomden zomaar de schatkist binnen. Op het hoogtepunt van de off-shore praktijk kreeg de regering 600 miljoen per jaar binnen.

Na de massale ontslagen bij de Shell in de jaren vijftig klopten de werklozen aan bij de nieuwe weldoeners: de politici. Die konden het geld dat toch ruim aanwezig was, verdelen. Net als de baantjes. Het betuttelende Nederland keek niet meer zo aandachtig over de schouder mee. In Den Haag werd gedacht dat de eilanden op termijn toch onafhankelijk zouden worden. Het Statuut voor het koninkrijk dat precies in die periode van kracht werd gaf de Antillen veel meer zelfstandigheid. Het was goed dat ze daar in Willemstad hun eigen boontjes alvast wat aan het doppen gingen. Nederland zou voortaan -tot de onafhankelijkheid- hier en daar een project steunen.

De politici beloofden voor steun van de kiezer gouden bergen. Als er weer een nieuwe regering aantrad, werden er ook weer nieuwe vriendjes benoemd. Terwijl de geestverwanten van de vorige blijven zitten. Wawoe: ,,Tot voor kort verlamde het patronage systeem de Antilliaanse samenleving. Dat moet nu doorbroken worden''.

Met de krachtige ingrepen, weet Wawoe, zal de economie misschien eerst nog even verder het dal inglijden, om vervolgens er weer krachtig bovenop te komen. Dat zou tijdelijk de trek naar Nederland kunnen verhevigen. Dat is slecht voor de Antillen. De bevolkingsopbouw trekt scheef. Wawoe is geen fan van permanente geldelijke steun uit Nederland. Toch zou Den Haag in zijn ogen een soort noodhulp kunnen geven om het leven draaglijker te maken. ,,De onderstand voor ouderen verhogen. Opvang en onderwijs aan jongeren verbeteren zodat ze een toekomst hebben.''

De aanpak van de armoede in de wijken op Curaçao is daarbij hard nodig. Een Curaaoënaar zegt nooit: ,,Ik kom uit Willemstad'' maar zegt dat hij 'van Brievengat, Janwe of Rooi Catochi' komt. Als het leven in de wijk weer gaat floreren, pakt iemand niet gauw zijn biezen. Wawaoe: ,,Het is socialer en het kost Nederland ook minder. Dat zal toch aanspreken'' Het vasthouden van jongeren bespaart een hoop narigheid. ,,Op Curaçao is de sociale controle groot. Zwerfjongeren kennen we niet, er is altijd wel een plaatsje bij een familielid. Nederland is in Antilliaanse ogen groot. Daar kun je anoniem zijn. Je kunt er iets uitspoken zonder dat het aan de grote klok wordt gehangen.''

Nederland is volgens hem heel kortzichtig bezig. Want hoe wil je de Antillianen tegenhouden? ,,Wat wordt er allemaal niet in het vooruitzicht gesteld: huursubsidie, ziektekosten, uitkering. Voorzieningen die allemaal veel te gemakkelijk te krijgen zijn en het niveau is ook nog eens hoog in onze ogen.'' In een visumplicht ziet Wawoe niets. ,,Wat denkt men wel? Er lopen in Nederland duizenden illegalen uit alle windstreken rond. Denkt men werkelijk dat dat Antillianen zich daar niet bij zouden kunnen aansluiten?''

Wawoe heeft ook een ernstige waarschuwing. Nederland heeft er alle belang bij dat de Antillen uit de versukkeling komen. ,,Ik hou m'n hart vast. Als de kansarme jonge Antillianen naar Nederland blijven komen, sluit ik het ontstaan van rassenrellen in Nederlandse steden niet uit. Dan leg ik de schuld niet neer bij de Antilliaanse regering, die is niet bij machte de sociale nood op te vangen én te saneren. Het is echt levensgevaarlijk om pas na sanering naar de armoede op de Antillen te willen kijken.''