De nieuwe tuintjes van de Bijlmer

Vervang de hoge galerijflats door laagbouw met tuintjes en het wordt nog wat met de Bijlmer. Maar slechts vijftien procent van de hoogbouwbewoners verhuist naar zo'n huis met tuin. En in de portieken van de laagbouw zijn de eerste shots al gezet.

In Amsterdam wordt een hele woonwijk van de kaart geveegd en verrijst tegelijk een nieuwe. Bij de stichting, dertig jaar geleden, gold de Bijlmer als het summum van het nieuwe wonen. Nu maken bulldozers de utopie met de grond gelijk. Net als iedereen wil de Bijlmerbewoner gewoon een huis met een tuintje. Dit keer hebben de stedebouwkundigen het bij het rechte eind, gelooft stadsdeelvoorzitter Hannah Belliot. ,,De tijd van de profeten hebben we gehad.''

Vijf miljard is met de vernieuwing van de Bijlmermeer gemoeid. Voor Nederlandse begrippen is het een project zonder weerga. ,,Zo'n gigantische sociale en stedelijke vernieuwing heeft nog nooit plaatsgevonden'', zegt de trotse stadsdeelvoorzitter van Zuidoost. En het werkt. De bewoners van de overgebleven hoogbouwflats kijken verlangend van hun galerij op de net opgeleverde rijtjeshuizen neer. De meerderheid kan nauwelijks wachten totdat ook zij aan de beurt zijn. Belliot: ,,Wij Bijlmerbewoners komen uit landen waar iedereen een erf had. We willen aarde voelen. Er zijn weinig mensen die met vier kinderen op tien hoog willen wonen voor een huur van duizend gulden per maand. Die dingen moeten gewoon weg!''

Op het kantoor van woningbouwvereniging Patrimonium in Zuidoost ligt een plattegrond van de Nieuwe Bijlmer als een tactisch oorlogsplan midden op tafel. De kleur rose geeft die delen aan die al vernieuwd zijn. Daaromheen is de kaart groen gekleurd. De Nieuwe Bijlmer lijkt omsingeld. Willem Kwekkeboom, projectmanager stedelijke vernieuwing, kan er nog om lachen.

Patrimonium is de belangrijkste woningbouwvereniging die betrokken is bij de renovatie van de Bijlmermeer. Ze is niet alleen belast met de sloop en renovatie van de hoogbouwflats, maar bemoeit zich ook met de enorme openbare ruimte in de wijk. Acht jaar is de vernieuwing in de Amsterdamse hoogbouwwijk nu aan de gang. Uit een onlangs uitgekomen evaluatierapport blijkt het succesvol. De werkloosheid is gedaald met een derde, de criminaliteit is met twaalf procent afgenomen, de scholieren spijbelen minder en halen betere cijfers. De gemeente en stadsdeel Zuidoost hebben de smaak van sloop en nieuwbouw nu te pakken. Bij de presentatie van het tweedelige vuistdikke rapport kondigden ze aan dat er 4500 flatwoningen extra tegen de vlakte gaan. In de eerste opzet hield de slopershamer halt bij 2600 flatwoningen. De cijfers logenstraffen de critici die beweren dat de vernieuwing van de Bijlmermeer alleen 'gericht is op bouwen en breken', zegt Kwekkeboom. ,,Dat is nooit zo geweest. Van meet af aan ging de vernieuwing ook over mensen aan werk helpen en sociale vernieuwing van de wijk.''

De projectleider noemt het de 'tragiek' van de Bijlmer dat de utopische dromen waarop de wijk in de jaren zestig was gebaseerd, nachtmerries zijn geworden. Want wat is er nou mooier dan hoog wonen in een parklandschap, de scheiding van wonen en winkelen, auto's en fietsen, wandelen en metroverkeer? Maar het groen werd een jungle waar je je doorheen haastte, de parkeergarage een 'grotachtige ruimte' voor duistere handeltjes, de buurtwinkelcentra hangplekken voor junks en dealers, en de gekraakte flatboxen op de begane grond een no go-area voor de bewoners. De bestuurders gaven de wijk zo goed als op. Een bordje in de kelder van parkeergarage Florijn: ,,Met ingang van 1991 is deze sleutelplaats/wasplaats opgeheven''. Er is geen auto meer te zien, alleen maar zwervers en junks.

De Bijlmer-nieuwe stijl moet korte metten maken met al die ongewenste bijverschijnselen. De gescheiden werelden in de Bijlmer worden weer op één niveau gebracht. De straat loopt over de grond en niet meer over dijken. Rijtjeshuizen vervangen de futuristische honderden meters lange honingraatflats. Aan de andere kant van het spoor komt een heus centrum rond de Ajax-Arena, met een megabioscoop, een meubelboulevard en een pophal van Mojo. De flatbox heeft zijn langste tijd gehad. In de hoogbouwflats die blijven staan, komen op de begane grond maisonnettes met een terras of, voor wie wil, een tuintje. En waar de Bijlmer vroeger vrijwel geheel uit sociale huurwoningen bestond, moet straks de helft uit koopwoningen bestaan.

Maar waar blijven dan de bewoners van de Bijlmerhoogbouw (zwart, veel eenoudergezinnen die leven van de bijstand, amper betrokken bij hun buurt) na de sloop van hun flat? ,,Het is een mythe dat we de arme mensen de wijk uitjagen'', reageert stadsdeelvoorzitter Belliot gepikeerd. ,,Hoogbouwbewoners kunnen een vergelijkbare en betaalbare woning elders in de wijk betrekken als ze dat willen.'' Projectleider Kwekkeboom heeft een andere Bijlmerbewoner op het oog met zijn vernieuwing: de doorstromers. ,,Het is het doel van de vernieuwing om de groep die nu wegtrekt, de middenklasse, vast te houden.''

Uit de cijfers van het projectbureau blijkt dat slechts 15 procent van de hoogbouwbewoners vanwege de sloop verhuist naar zo'n huis met tuin. Ruim een derde verhuist naar de rest van Amsterdam. Worden de sociale problemen van de Bijlmer zo niet verplaatst in plaats van opgelost?

De stadsdeelvoorzitter: ,,Wij hebben jarenlang de overlast van de stad geïncasseerd. De Bijlmer telt zevenhonderd verslaafden. Dat is een klein dorp! We hebben plannen voor gebruikers- en overnachtingsruimten. Want ook die mensen hebben recht op een waardige manier van leven. En na de vernieuwing zul je in de overgebleven hoogbouw een harde kern van mensen houden, waarbij je alles moet doen om het daar leefbaar te houden, door goed beheer.''

Spreiding of concentreren? De vraag is niet nieuw, zegt Kwekkeboom. In 1987 stelden de woningbouwverenigingen aan de gemeente voor, de Bijlmer definitief tot opvangwijk voor immigranten en sociale probleemgevallen uit te roepen. In ruil wilden ze er wel enkele tientallen miljoenen bij. Maar de gemeenteraad weigerde zich neer te leggen bij de Bijlmer als getto. De ellende die elke grote stad nu eenmaal herbergt, smeerden zij liever uit over een groot gebied.

Een neveneffect van de sociale vernieuwing is dat de ellende opschuift voor de bulldozers uit. In de tussentijdse evaluatie juicht het Projectbureau over de afname van de criminaliteit en vervuiling in de lage nieuwbouw en de gerenoveerde flats. Maar de problemen nemen toe in de stukken Bijlmer die nog wachten op aanpak. Zoals het buurtwinkelcentrum Kraaiennest.

Eind november kwam Kraaiennest negatief in het nieuws, toen een vestiging van het garagebedrijf Kwik-Fit de deuren sloot. Directeur Carel Bikkers concludeerde dat de situatie onhoudbaar was, nadat hij persoonlijk poolshoogte had genomen. Een bewapende drugsdealer verzocht hem toen indringend het pand te verlaten. Een kleine bloemlezing uit een door Bikkers verspreid persbericht:

,,Een geparkeerde bestelbus van Kwik-Fit loopt een deuk op. Iemand sloeg op de auto omdat deze 'het uitzicht ontnam op zijn vijanden'.''

,,Een onbekend persoon loopt de werkplaats in, steelt een momentsleutel om daar vervolgens buiten iemand mee op zijn hoofd te slaan.''

Bikkers verhaalt hoe drugsdealers feitelijk de garage hadden overgenomen. ,,Ze hingen voor de ingang, gingen naar het toilet, haalden koffie uit de automaat, en plunderden het magazijn zonder dat het personeel er nog wat van durfde te zeggen.''

Na Kwik-Fit dreigde ook Albert Heijn met een vertrek uit Kraaiennest. ,,Het is de eerste keer dat Albert Heijn een dergelijke stap heeft overwogen'', zegt woordvoerster Pascale Smeets. Het winkelpersoneel dreigde af te knappen nadat het enkele tientallen malen door klanten was bedreigd.'' In de zomer vluchtte Blokker ook al weg voor de opdringerige klandizie.

De politiestatistieken over de criminaliteit in de K-buurt vertonen de laatste drie jaar juist een daling met twintig procent. Politiecommissaris Hoogervorst van district 7 bestrijdt de 'Wild-West-beeldvorming' rond Kraaiennest. ,,Ieder jaar wordt het veiliger in de Bijlmer. Waarom heeft Kwik-Fit geen aangifte gedaan? Het is wel frappant dat Kwik-Fit weg gaat en Albert Heijn blijft zitten.''

José dos Santos loopt als beheerder dagelijks door de K-buurt. Hij vermoedt dat er 'economische redenen' waren voor het vertrek van Kwik-Fit: ,,Kwik-Fit zit in de garage die binnen twee jaar gesloopt gaat worden. Zij dachten: 'wij moeten toch verhuizen, laten we nu maar weg gaan. Als er een schietpartij plaatsvindt, is dat de volgende dag in heel Kraaiennest bekend. Dat de kogels 'links en rechts door de garage vlogen' klopt gewoon niet.'''

De Nieuwe Bijlmer heeft minder criminaliteit en overlast. Rond winkelcentrum Ganzenhoef toont de Bijlmer z'n Januskop. Aan de ene kant keurige nieuwbouw-wijkjes van rode baksteen, aan de andere kant torenen Gooioord en Groeneveen de lucht in, waar vlakbij de El-Al-Boeing is neergestort. Rond het winkelcentrum zelf gaapt een bouwrijpe vlakte van zandhopen en modderpoelen.

Oorspronkelijk had de vernieuwing van de Bijlmer hier moeten beginnen. Maar enkele bewoners van Ganzenhoef procedeerden tot aan de Raad van State tegen de sloop van hun parkeergarage, waardoor jaren vertraging is opgetreden. Dit jaar gaat Ganzenhoef dan eindelijk op de schop. Er komt een nieuw winkelcentrum, gewoon op de begane grond. Maar niet alle winkeliers zijn er even gelukkig mee.

De eigenaar van Het Ganzenbord -speelgoedwinkel, kantoorboekhandel, snoepshop annex fietsenmaker in één- is niet te spreken over de brief die hij van de Projectgroep ontving. In het nieuwe winkelcentrum moet hij ineens huishoudelijke artikelen gaan verkopen. ,,Ik zit hier al veertien jaar. Ik heb het assortiment nu precies zo samengesteld dat ik kan overleven. Alleen fietsen zou het niet doen, alleen speelgoed ook niet. Nu verwachten ze dat ik die veertien jaar ervaring zo overboord ga gooien. Huishoudelijke artikelen interesseren me sowieso niet.''

Even verderop zit 't Pleintje, café van 9 tot 5. In de diepdonkerbruine buurtkroeg in winkelcentrum Ganzenhoef galmen de hele dag snoeihard de levensliederen van André Hazes uit de luidsprekers. Achter de bar hangt een kleurenfoto van de troubadour uit de Amsterdamse Pijp. Kroegbaas Ton kijkt er regelmatig naar onder het spoelen van de glazen. Ondertussen luistert hij als een vader naar de verhalen van zijn gemengde klandizie.

Een paar jaar geleden moest Ton -een grote fan van Hazes- de deur tijdelijk dichtdoen toen de politie ontdekte dat op de toiletten drugs verhandeld werden. Nu moet je aan de bar de sleutel vragen als je plassen wil. Op dinsdagmiddag zijn de barkrukken goed bezet. ,,Ze komen dan hier wat gezelligheid opzoeken. Het is echt een buurtkroegje. Ik ken iedereen.''

Klaas is stamgast. Hij woont in een vernieuwde flat. ,,Het is ietsje beter geworden'', vertelt hij, ,,maar bijna niemand houdt van de hoogbouwflats''. De kroegbaas is het met zijn beste klant eens: ,,Het ligt niet aan de mensen dat het hier zo'n puinzooi geworden is. Het komt door die afschuwelijke flats''.

Flatgebouw Florijn is berucht, vooral bij nacht. ,,Als je daar na vijven loopt, zoek je de problemen op'', zegt een anonieme flatbeheerder. Iedereen die wil kan er zo naar binnen lopen. En niet iedereen is van goede wil. Deze dinsdagavond wordt op de tiende verdieping door twee jongens in het trapportaal een shot gezet. Voor voorbijgangers maken ze geen plaats. Dit is hun domein. Een verdieping lager zijn sommige brievenbussen opengebroken en echt alle naambordjes verdwenen. Passanten doen schichtig. Uit de flatboxen beneden ruikt het naar mannenpis.

Niet alle Bijlmerbewoners zijn ontevreden over hun hoogbouwflat. Uit onvrede over de dreigende sloop richtte zes jaar geleden een groepje Bijlmerbelievers de Stichting Bijlmermuseum op. De meeste van de stuk of tachtig leden zijn Bijlmerveteranen, witte Nederlanders die al twintig jaar of langer in de hoogbouw wonen. Hun naam ontleenden ze aan een snerende opmerking van een gemeentelijke stedebouwkundige over de in zijn ogen falikant foute opzet van de woonwijk. Bernadette de Wit, spreekbuis van de Bijlmerbelievers, denkt er natuurlijk heel anders over. Ze roemt het idee achter de wijk. ,,Een autovrij woonpark, daar wil toch iedereen wonen?!''

Volgens De Wit heeft de Bijlmer nooit een eerlijke kans gehad. Willens en wetens heeft de gemeente 'een buurt van laagopgeleide kansarme immigranten laten ontstaan'. Het beheer van de flats en het groen is van meet af aan verwaarloosd. En de 'sociale vernieuwing' -het toverwoord van het derde kabinet Lubbers- is in de Bijlmer nimmer toegepast. ,,Hier geldt de Wet van Murphy. Niks functioneert goed in de Bijlmer: het beheer niet, het stadsdeelbestuur niet, de woningbouwvereniging niet.''

Of het nieuwbouwproces de Bijlmer uit het moeras zal trekken, is voor de Bijlmerbelievers de vraag. Ook rond de laagbouw zien ze alweer zwerfvuil en verveelde jongeren die rondhangen omdat er niks te doen is. De sociale problemen die zich vroeger concentreerden rond de hoogbouwflats lijken zich te verplaatsen naar de portiekflats van drie hoog aan de rand, zoals in de H-buurt. En de betrokkenheid van de Bijlmerbewoners is nog steeds nihil. De Wit: ,,De vernieuwing is een stoomwals die over de Bijlmer heendendert. Maar aan de bewoners is nooit iets gevraagd.'' Stadsdeelvoorzitter Belliot erkent dat het beheer van de flats en de straat vele jaren onder de maat is geweest. ,,De middelen waren er niet, want de woningbouwvereniging zat diep in de schulden.'' Toen de leefbaarheidsproblemen zich anderhalf jaar geleden ook in de nieuwe laagbouw voordeden, maakte het stadsdeel razendsnel extra geld vrij voor het beheer. Volgens Belliot is het een kwestie van gewenning. ,,Als er vijftig propjes in een hoek liggen, dan gooi je de eenenvijftiste. Althans, sommige mensen.'' Het is een van de redenen voor het mengen van koop- en huurwoningen in de Nieuwe Bijlmer. Belliot: ,,Mensen die een koopwoning hebben, zijn er veel zuiniger op. Goed voorbeeld doet goed volgen.''

Kraaiennest-beheerder José dos Santos is een 'Nieuwe-Bijlmerbeliever'. ,,Ik zit heel serieus na te denken om hier een woning te kopen. Als je me vijf jaar geleden had gevraagd, had ik gezegd: nooit!''