EU moet kiezen voor arme zieken

Op een reeks internationale conferenties over gezondheidsvragen doet zich voor de Europese Commissie de kans voor te kiezen voor een behoorlijke gezondheidszorg voor zieken in de derde wereld, van wie er tallozen van zulke zorg nog verstoken zijn.

Het intrekken van de aanklacht van de geneesmiddelenindustrie tegen de Zuid-Afrikaanse regering en de belofte van deze industrie om de prijs van merkgeneesmiddelen tegen aids te verlagen, tonen aan dat deze sector gevoelig is voor internationale druk. Druk die bijvoorbeeld is uitgeoefend door minister Herfkens die openlijk steun betuigde aan de Zuid-Afrikaanse regering. Druk ook van niet-gouvernementele organisaties zoals Wemos die veelvuldig aandacht vraagt voor het recht van ontwikkelingslanden op betaalbare medicijnen.

Europa is in deze discussie nog teveel afwezig. En dat terwijl juist Europa, als een van de machtigste handelsblokken in de wereld en als de belangrijkste verstrekker van ontwikkelingshulp, in staat is een substantiële bijdrage te leveren aan de verbetering van de gezondheidssituatie van mannen en vrouwen in ontwikkelingslanden.

Dat wil overigens niet zeggen dat de EU tot nu toe helemaal stil heeft gezeten. Zo heeft de Europese Commissie afgelopen februari het actieprogramma ter bestrijding van hiv/aids, malaria en tbc het licht doen zien. Dit plan komt erop neer dat de huidige door de EU verleende ontwikkelingshulp voor de bestrijding van besmettelijke ziekten effectiever moet worden besteed, dat de door de farmaceutische multinationals geproduceerde geneesmiddelen betaalbaar moeten zijn voor de bevolking in ontwikkelingslanden en dat er geld moet komen voor onderzoek en ontwikkeling van nieuwe medicijnen en vaccins.

Een plan voor de bestrijding van een beperkt aantal ziekten is een goede eerste stap, maar lang niet voldoende. Om tot een duurzame verbetering van de gezondheidssituatie te komen is een geïntegreerde aanpak nodig waarbij naast bovengenoemde voorstellen ook de internationale afspraken rond schuldverlichting en intellectueel eigendom -bijvoorbeeld patentrechten op medicijnen- worden betrokken.

Internationale handelsafspraken over intellectueel eigendom hebben grote consequenties voor de prijs die ontwikkelingslanden moeten betalen voor medicijnen. Het zogeheten Trips-verdrag dat binnen de WTO (wereldhandelsorganisatie) is vastgesteld, beschermt namelijk wel de patentrechten van de farmaceutische industrie maar niet de toegang tot medicijnen van patiënten in ontwikkelingslanden. Ontwikkelingslanden die zich bij de WTO willen aansluiten moeten hun eigen wetgeving zodanig aanpassen dat deze voldoet aan het Trips-verdrag. In de praktijk betekent dit dat er strenge voorwaarden worden gesteld aan de import en lokale productie van bijvoorbeeld merkloze aidsmedicijnen. Landen worden daardoor gedwongen merkmedicijnen te importeren die meestal onbetaalbaar zijn.

Er wordt door de farmaceutische industrie en de VS sterke druk op ontwikkelingslanden uitgeoefend om hun wetgeving nog strenger te maken dan volgens de WTO-afspraken zou moeten, om op die manier de positie van de industrie te beschermen. De rechtszaak in Zuid-Afrika die gericht was tegen de wetgeving die lokale productie en import van goedkope medicijnen mogelijk maakt, is in het voordeel van de patiënten beslecht. De uitkomst van de klacht die de VS bij de WTO hebben ingediend tegen Brazilië, dat zelf goedkope aidsmedicijnen produceert, is echter nog zeer ongewis.

De Europese Commissie heeft op korte termijn een aantal uitgelezen mogelijkheden om te pleiten voor een patiëntvriendelijke uitvoering van het Trips-verdrag en zich openlijk in te zetten voor een structurele verbetering van de gezondheidssituatie van mensen in ontwikkelingslanden. Van 14 tot 18 mei vindt de derde VN-conferentie over de minst ontwikkelde landen plaats in Brussel. Tegelijkertijd is in Genève de jaarvergadering van de Wereldgezondheidsorganisatie. In juni wordt er door bij de WTO aangesloten landen verder gesproken over medicijnen en het Trips-verdrag en staat een VN-bijeenkomst over aids op het programma. In november vindt de volgende WTO-ministersconferentie plaats in Katar. Het zou onacceptabel zijn wanneer de Europese Commissie zich tijdens deze vergaderingen opnieuw op de vlakte houdt met uitspraken als 'de Europese Commissie zal in internationale fora consensus over de relatie tussen volksgezondheid en Trips stimuleren', afkomstig uit bovenstaande actieprogramma.

Gezondheid mag nooit ondergeschikt gemaakt worden aan handelsbelangen en ik roep de Commissie dan ook op om in lijn met een door het Europees Parlement aangenomen resolutie:

- Zich actief in te zetten voor volledige toepassing van het Trips-verdrag, dus inclusief de mogelijkheid voor ontwikkelingslanden om goedkope merkloze medicijnen te importeren en/of zelf te produceren.

- Zich openlijk uit te spreken tegen de procedures die de VS en de farmaceutische industrie aanspannen tegen ontwikkelingslanden die goedkope aids-medicijnen importeren of produceren.

- Steun te verlenen aan ontwikkelingslanden die zich verzetten tegen de druk om octrooiwetgeving in te voeren die strenger is dan op grond van het Trips-verdrag is vereist.

- Alleen akkoord te gaan met wijzigingen in het Trips-verdrag wanneer deze leiden tot een aantoonbare verbetering van de situatie van patiënten in ontwikkelingslanden en niet wanneer deze vooral tegemoetkomen aan de belangen van de farmaceutische industrie.

Daarnaast moet de Commissie:

- de Europese ontwikkelingshulp op het terrein van de gezondheidszorg ongebonden maken, zodat de armste landen met ons hulpgeld in bijvoorbeeld India medicijnen goedkoop kunnen aanschaffen.

- werk maken van de extra fondsen die door het Europees parlement op de Europese begroting zijn vrijgemaakt voor de steun aan basisgezondheidszorg. De helft van deze fondsen is speciaal gereserveerd voor de minst ontwikkelde landen.

Wanneer de Europese Commissie geen gebruikt maakt van de gelegenheid om in internationale fora publiekelijk positie te kiezen, wordt een belangrijke kans gemist om daadwerkelijk iets te betekenen voor de gezondheid van grote delen van de wereldbevolking. Laten we de mogelijkheden die de armste landen hebben om medicijnen te kopen nog langer dicteren door een aantal rijke landen en de industrie? Het is de hoogste tijd voor een duidelijke stellingname binnen en namens Europa. Laat de Commissie hiermee een serieus begin maken op de derde VN-conferentie over de minst ontwikkelde landen volgende week in Brussel.

Max van den Berg is lid van de socialistische fractie van het Europese Parlement.