Een schrikbarende rol

Helmut Kohl: de laatste jaren zwaar geslagen, hervindt als het gaat over kerk en dictatuur zonder aarzelen zijn nog altijd imposante gestalte.

Oud-Bondskanselier Helmut Kohl heeft een nieuw thema gevonden: kerken in de dictatuur. De Duitse kerken hebben daar in de afgelopen eeuw volgens Kohl een 'schrikbarende' rol gespeeld.

In de luxe persclub op de bovenste verdieping van de Axel Springer wolkenkrabber in Berlijn presenteerde hij deze week het nieuwe boek over de 'Kerk in het Derde Rijk' van de kerhistoricus Gerhard Besier. Met zijn duistere CDU-fondsen, zijn rechtsstrijd tegen het archief van de voormalige Oost-Duitse geheime dienst, de zelfmoord van zijn vrouw functioneert Kohl zelden nog positief in het nieuws.

Maar hij is er nog en hij liet zien dat hij nog steeds met publicitair offensief verrassend uit de hoek kan komen. Het boek is een dikke pil, deel III, ruim 1200 pagina's over de rol van de Duitse kerken in het Derde Rijk. De eerste beide delen (van de historicus Klaus Scholder) zorgden in de jaren zeventig en tachtig al voor commotie. De Heidelbergse historicus Besier heeft dit werk nu voortgezet over de tijd van Spaltungen und Abwehrkümpfe, 1934-1937 (Uitg. Propylüen, euro 45). Nog twee delen zullen spoedig volgen.

De kerken komen er niet goed vanaf. Het merendeel van de evangelisch-lutherse kerk werd in 1933 opnieuw door de 'geest van 1914' - een euforisch en agressief patriottisme - gegrepen, aldus Besier. ,,Een groot aantal protestantse theologen wisselden de hemelse (himmlische) heerscharen in voor de 'Himmlersche' heerscharen'.' Deze SS-theologen probeerden de ideologie van het nationaal-socialisme met het christendom te verbinden. Ze stelden zelfs het Oude Testament maar af te schaffen en Jezus als Germaanse held te propageren.

In 1934 ontstond er met de Pfarrernotbund weliswaar een oppositie tegen deze regime-trouwe Deutsche Christen. Die bleef echter in de minderheid. Hun verzet tegen de 'arische', antisemitische wetgeving beperkte zich ook tot bekeerde Joden, niet tot het Joodse volksdeel in zijn geheel. Voor de katholieken is Besier vriendelijker. De katholieke kerk bleef van verbroedering met de nationaal-socialisten geschoond. 'Deutsche Christen' waren er niet onder de katholieken. Massaal zetten de katholieken hun bedevaarten voort en riskeerden daarmee vervolging. Toch plaatst Besier hier ook kanttekeningen. Bij de rk kerk namen de nazi's de omweg via het Vaticaan. Het Reichskonkordat met het Vaticaan maakte de nazi's in de buitenlandse politiek ineens tot salonfühige partners.

Beide grote kerken schoten zodoende tekort. Dat is Besiers centrale these: de kerken hebben aan hun eigen hoge morele roeping geen gehoor gegeven.

Dat Besier de kerken graag hard op hun tekortkomingen wijst was ook al uit zijn eerdere trilogie over de kerken in de DDR duidelijk. Daar verwijt hij de kerken een 'weg in de aanpassing', verstrikking, Kumpanei.

,,U zult zich wel afvragen, wat is in Helmut Kohl gevaren?,'' zo begon Kohl. Zelf gaf hij voor zijn plotselinge verschijnen in de openbaarheid twee redenen. Als historicus en als mens die de wereldoorlog als jongen zeer bewust beleefd heeft, kampt hij steeds meer met zijn herinneringen. In de tweede plaats werd thuis uitvoerig over de rol van de kerken in het nationaal-socialisme gesproken. ,,Mijn ouders waren diep gelovige katholieken en mijn moeder zei mij na Hitlers machtsovername ronduit: 'Helmut je gaat naar de kerk'.''

Niet alleen deze persoonlijke motieven spelen mee. Bij zowel Besier als Kohl is de conservatieve en tegelijk confessionele oriëntering zonneklaar. Toen Kohl nog kanselier was, liet Besier zich door het ministerie van binnenlandse zaken ruim een ton betalen voor een boek over de communistische infiltratie in de Wereldraad van kerken. Beiden spreken zonder schroom over de 'bruine' en de 'rode' dictatuur, wat hun het verwijt oplevert dat zij nationaal-socialisme en DDR-socialisme gelijkstellen.

In zijn toespraak legde Kohl vrijwel meteen de link van de kerken in de nazi-tijd naar de rol van kerken in een dictatuur algemeen. ,,De geschiedenis van de kerken in de dictatuur tekent een spanningsboog die onze hele eeuw omspant,'' aldus Kohl. Hij ziet een rechte lijn van de geheime dienst in het nationaal-socialisme naar de Stasi in de DDR. ,,De Stasi heeft de kennis, de akten en hier en daar zelfs medewerkers van de veiligheidsdienst van de SS gebruikt en daarmee opnieuw leidende kerkelijke functionarissen gechanteerd en tot samenwerking verplicht.'' En: ,,Nu begrijpt u ook mijn scepsis ten aanzien van bepaalde instanties, u begrijpt al welke.''

Kohl nam het toch ook nog voor de kerk op. Bij zijn bezoek aan het gedachteniscentrum in Plötzensee, waar de nazi's hun tegenstanders executeerden, waren hem de vele kerkelijke vertegenwoordigers onder de slachtoffers opgevallen. Verder wilde hij nog wel kwijt dat andere maatschappelijke sectoren, als het bedrijfsleven of kunstenaars bepaald geen reden hebben om hooghartig over de kerk te oordelen.

Zijn vergoelijking betrof echter alleen de rk kerk: Besiers ondersteunt de twijfel aan het idee dat beide geloofsrichtingen evenzeer verstrikt waren.

Kohl maakt nog meer indruk dan vroeger. Maar hij boeide zijn gehoor door zijn kennis over de materie en zijn beargumenteerde kritiek. Zoals verwacht gaf hij zijn toehoorders ook nog een actuele les mee. ,,Tien jaar na de Wiedervereinigung is het noodzakelijk dat we naar elkaars biografieën en ervaringen in dictaturen luisteren. Daarom wens ik een open discussie over dit boek en over ons land en volk in de beide dictaturen.''