Blij dat ik leef

Ik wil niet van mijn dokter horen, ook niet als ik oud en eenzaam ben en alle vrienden gestorven zijn en mijn depressie weer de kop op heeft gestoken: 'Mevrouw u heeft volkomen gelijk, uw leven is geen cent meer waard, maakt u er maar gerust een einde aan.' Schrijftster Betsy Udink over de gevaren van de klaar-met-leven-beweging.

Toen ik nog depressief was had ik mijn eigen leven failliet verklaard en was ik bereid als mijn eigen rechter het vonnis, de doodstraf, uit te spreken en als mijn eigen beul op te treden. Ik dacht veel en vaak aan de dood die er als een verlossing uitzag. Nu het beter gaat denk ik dat niet meer en komt het me niet goed uit om er niet te zijn. Ik ga nog lang niet, denk ik nu, ze zullen me naar de dood toe moeten slepen. Als het goed gaat denk ik altijd aan het leven dat nog voor me ligt en de mogelijkheid om opnieuw te beginnen.

Wat ik van dood zijn verwachtte weet ik niet precies meer, ik vond het te gênant om er dagboekaantekeningen van te maken. Ik kan er ook anderen niet naar vragen, naar hoe het toen was want ik heb er nooit met iemand over gesproken, gewoon uit oogpunt van sociale hygiëne niet, je moet anderen niet opzadelen met je eigen onkiese gedachten. En nu het beter gaat moeten we, vind ik, geen oude koeien uit de sloot halen. Het is moeilijk dat verlangen naar er niet te zijn weer boven te halen. Het liefst liet ik het ook waar het was, diep in het onderbewustzijn waar ik het nauwelijks terug kan vinden.

In mijn depressieve periode was ik zeer ontvankelijk voor de argumenten van de klaar-met-leven-gemeenschap maar ik ben er door goede hulp aan ontsnapt. Voorlopig tenminste, want een depressie kan altijd terugkomen en daarmee de bekoring die uitgaat van clubs die pleiten voor een schone en snelle zelfmoord. Een zelfmoord die je bovendien niet in je trieste eentje hoeft te plegen maar met de dokter aan je zijde of een hulpverlener van een van de suïcide-verenigingen die Nederland rijk is.

De NVVE, de Nederlandse Vereniging voor Vrijwillige Euthanasie, maakt reclame met het steunen van mensen die verlangen naar de dood: 'Sterven kan een opluchting zijn. Als je eigen leven niet meer waard is geleefd te worden, is het onmenselijk dat leven te rekken.' En bij de NVVE kun je de daartoe benodigde hulp krijgen. De NVVE strijdt in deze advertentie voor wetgeving voor hulp bij zelfdoding. Sterven een opluchting? Ja dank je de koekkoek. Als je dood wilt omdat je leven niets waard is, wat de meeste depressieve mensen voortdurend denken, en je neemt dat leven weg dan heb je niks meer om opgelucht over te zijn.

In zijn boek 'Het bewustzijn' schrijft Allan Hobson dat het ergste van een depressie is 'dat alles zwart is: schaamte, schuldgevoel, een gering gevoel van eigenwaarde en een geobsedeerd zijn door ziekte, dood en verlies verduisteren het zelfbewustzijn op een levensbedreigende manier. Onder deze omstandigheden bestaat de kans dat het bewustzijn zo wordt gepijnigd door zijn eigen toestand dat dit leidt tot de enig mogelijke verlossende daad: zelfvernietiging'.

Een van de belangrijkste symptomen van een depressie is het verlangen naar de dood. Depressieve mensen hebben een absurd onrealistische kijk op de werkelijkheid, niets zal ooit nog goed gaan, alles gaat ten onder, liefde bestaat niet, en de dood lost niet zozeer alle problemen op, maar maakt in ieder geval een einde aan het lijden van henzelf en misschien van de wereld.

Je bent in de aap gelogeerd als je depressief en eenzaam bent en gelooft dat je 'klaar bent met het leven' en je een dokter tegenkomt die dat leven van jou ook maar niks vindt en die bereid is om de rol van beul te spelen. Dan ben je mooi van dat leven af, maar verder heb je ook niks meer.

Het is wreed om een chronisch depressieve patiënt als wilsbekwaam te beschouwen, als iemand die objectief over zijn eigen leven kan oordelen. Hij heeft een zeer onwezenlijke kijk op zijn eigen leven. Hij denkt dat het leven zijn ziekte is en dat hij, als hij dat verwijdert, beter is. Je kunt wel een ziek hart, zieke longen, een zieke lever, zieke nieren vervangen, maar het leven niet. De dokter is er om die patiënt in leven te houden, niet om mee te werken aan zijn zelfexecutie. Ik ken een vrouw en die had een nog ergere depressie dan ik en die dacht niet-slapend aan de dood. En zij citeerde vaak Rousseau die helemaal aan het begin van zijn 'Bekentenissen' zegt: 'Mijn geboorte was de eerste ramp die mij overkwam.' Zij wilde niet alleen dood zijn maar ook nooit bestaan hebben, wat volgens mij nog een tikkeltje erger is omdat ze dan ook de mooie dingen in haar leven niet had meegemaakt. Vaak dacht ze: 'Was ik maar in het eindstadium van een dodelijke ziekte, dan was het gauw afgelopen'. Toch, toen zij een knobbeltje in haar borst voelde ging zij in paniek naar de dokter. Zij liet haar borsten amputeren en volgde een chemokuur want aan kanker wilde ze niet dood gaan. Dat vond ze een zinloze manier van sterven. Bovendien weet zij haar ziekte aan overmatig drankgebruik en aan de twee pakjes sigaretten die ze per dag rookte, en zo doodgaan door eigen domme schuld, nee het leek haar niks. Liever geeft zij aan haar volgens haarzelf zinloos, doelloos, hopeloos en zwaar ongelukkig bestaan een vleugje heroïek door er een dood door eigen hand aan toe te voegen. Zij, de getourmenteerde martelares denkt er vaak over om als ze de definitieve beslissing neemt de hulp in te roepen van een in kringen van het doodsverlangen als nieuwe volksheld geziene dokter die de mens aan een veilige, zachte dood, zonder risico's van bijwerkingen helpt. (Zij is even gestopt met de sigaretten maar rookt weer als een ketter.)

Elk leven is waardeloos als je het zelf moet inrichten en het niet wordt zoals je het zelf had gehoopt. Juist de moderne mens, die niet lijdt onder oorlog of hongersnood, is depressief omdat hij denkt dat hij van zijn leven maken kan wat hij wil of dat hij er iets bijzonders van moet maken. Ook denkt hij zijn lichaam te kunnen modelleren naar een ideaalbeeld. Schiet hij tekort ten opzichte van zichzelf dan heeft hij angsten en sombere gedachten. Het lijkt hem beter om dood te zijn dan om niet aan zijn ideaalbeeld te kunnen beantwoorden. Die dood moet ook geregeld zijn en verlopen naar de wensen van de eigen wil en net zo ingericht worden als het leven zelf. Het spreekt vanzelf dat iedereen die denkt dat de dood en het leven maakbaar zijn, vindt dat het een zachte en snelle dood moet zijn, dat willen we allemaal wel, behalve een gek, die wil lijden als de Heer. Het lijkt wel een massahysterie, het streven naar perfectie, het streven het leven en de dood zo in te richten dat er niets fout aan kan gaan.

Een modern leven is al snel zinloos, kan voor de eigenaar geen enkel nut meer hebben als die niet de speelfilm kan maken waarvan hij vanaf zijn jeugd gedroomd had, niet de grote of de kleine borsten die dat seizoen in de mode zijn kan krijgen, die nooit onder de televisielampen komt te staan, die de liefde van zijn leven ziet verschrompelen of die nooit gesnowboard heeft of geen kinderen heeft kunnen krijgen. Het leven van de betrokkene ziet er dan al gauw vaal uit als hij het vergelijkt met degenen die wel is gelukt wat hij niet voor elkaar heeft gekregen.

De tegenstanders van hulp bij zelfdoding hebben na het breder wordende draagvlak voor euthanasie de wind niet mee. Iedereen wil baas over zijn eigen leven zijn, en daar is ook veel voor te zeggen, maar soms wordt daar misbruik van gemaakt. Natuurlijk wil iedereen een dood die je niet merkt, die je het liefste niet ziet aankomen, die op zachte voetjes komt en alsjeblieft in de slaap zodat je er niks van hoeft te merken.

De zelfmoordlobby vindt dat mensen die zichzelf van kant willen maken 'morele steun' bij het uitvoeren van hun plannen nodig hebben en dat voorkomen moet worden dat zij zich op gruwelijke wijze doden, bijvoorbeeld door zich voor de trein te werpen, of zich aan een touw op te hangen, of zich door de kop te schieten. Dat is voor hen zelf niet prettig en ook niet voor de nabestaanden die met de gore troep blijven zitten en misschien zelf wel een depressie krijgen door wat ze gevonden hebben. Juist om een gore troep te voorkomen vindt de zelfmoordlobby dat er vrije middelen op de markt moeten komen die in een wip een einde aan het eigen leven maken. Maar wat volgens mij een zelfmoordenaar weerhoudt is niet alleen de vorm van de executie die hij zichzelf oplegt maar de angst om halverwege de zelfmoordpoging te ontwaken en als een kasplantje verder te moeten leven. Maar thans is er hulp en zorgt de zelfmoordconsulent ervoor dat u ook werkelijk de geest geeft.

Jan Hilarius oprichter van stichting De Einder, een zelfmoordclub, heeft de zin van zijn leven gevonden in de zelfdoding van anderen. In Het Parool vertelt hij over zijn goede werken: 'Mensen zijn soms zo eenzaam dat mijn aanwezigheid de troost is die zij in die laatste uren nodig hebben. Ik leg een arm om hen heen, druk ze even tegen me aan. Vrouwen hebben dat meer nodig. We hebben het over vakanties en andere leuke dingen. Als ze met dubbele tong gaan praten loopt het af. Ik doe niks, ook als het fout gaat sta ik niet uit mijn stoel op. Afblijven is mijn credo, anders ben je strafbaar. De cliënten vragen wel wat er gebeurt als het fout gaat. Wat verwacht u, zeg ik dan, dat ik u doodsla? Mijn drijfveer is mensen een keuze te bieden. Zich voor de trein gooien of een menswaardige dood. Wat niet wil zeggen dat sommige mensen expres om de nabestaanden te kwetsen, kiezen voor een gruwelijke zelfmoord. De mensen die contact zoeken met De Einder willen juist niemand shockeren. Het zijn meestal eenzame, oudere mensen die een heel leven achter zich hebben.'

Hilarius zegt dat hij dit werk doet 'uit genegenheid met mijn medemens. Het zit in mijn genen. Ik moet er veel moeite voor doen, het kost me bijna al mijn vrije tijd. Mijn vrouw klaagt, en toch ga ik door.'

Ik heb mij afgevraagd of Hilarius niet al die energie, hulpvaardigheid, die diepe medemenselijkheid en de koesterende armen die hij om zijn 'cliënten' heen legt, kan mobiliseren om diezelfde mensen weer plezier in het leven te geven en een beetje van hun eenzaamheid kan opheffen in plaats van ze de dood voor te schrijven.

Is het humaan om een zelfmoordenaar te helpen zodat er op de weg naar de dood niets fout gaat? Ik geloof het niet. Mensen moeten van het leven, hoe waardeloos de bezitter ervan ook beweert dat het is, afblijven. Hulp bij zelfdoding getuigt niet, zoals wel eens beweerd wordt, van erbarmen. Iemand helpen om zichzelf om te brengen is een uiting van frustratie over het onmachtige gevoel dat de persoon in kwestie niet gelukkig te maken is. Het aanbieden van het ultieme middel om alsnog het geluk te bereiken, de dood, is verlakkerij.

Het absurde van de zelfmoordideologie is dat zij doet alsof sterven een recht is en leven een straf en dat het recht om precies zo te sterven zoals wij dat willen ons onthouden wordt. Door wie is niet duidelijk, door de staat, de zwartekousenkerk? Alsof we veroordeeld zijn tot in de eeuwigheid door te leven.

Wat ik zeggen wilde is dat ik als ik dood wil nog lang niet dood hoef.