Weloverwogen mening peil je niet eventjes

Een respondent kan niet in tien, vijftien seconden vragen van oorlog en vrede overzien. Enquêtes die de gevoelens van moslims over terreur pogen vast te stellen, zijn wetenschappelijk onbetrouwbaar. Een eerste reactie is niet hetzelfde als een gefundeerde mening.

Vindt U dat de VS Afghanistan mag aanvallen? Deze vraag zal onherroepelijk binnen enkele dagen aan meer dan 500, via toeval aangewezen, Nederlanders worden gesteld in het kader van een opinie-onderzoek naar de vergeldingsactie van de Verenigde Staten voor de steun van de Taliban aan het netwerk van Osama Bin Laden. Deze uitverkorenen krijgen ongeveer 15 seconden om naar de vraag te luisteren, een antwoord te formuleren en dat uit te spreken.

Vele van deze mensen zullen nog nooit over deze vraag nagedacht hebben. Dus zij worden verondersteld om binnen deze 15 seconden een afweging te maken over de verschillende aspecten van dit probleem en daarna hun oordeel te vormen en dit weer te geven in een simpel ja of nee. Hoe kan men een dergelijke formidabele taak vervullen?

Een van de eenvoudigste oplossingen is om te zeggen 'weet niet'. Dat antwoord is niet erg aantrekkelijk, want je hoort toch over dergelijke problemen te hebben nagedacht. Wat zal men in een dergelijk geval dan wel doen?

Velen zullen bij deze vraag het beeld weer voor ogen krijgen van de vliegtuigen die direct in de WTC-gebouwen binnenvlogen en alsnog kwaad worden dat men zo iets kan doen en op basis daarvan zeggen dat de VS inderdaad mogen aanvallen.

Er zullen ook mensen zijn die zullen terugdenken aan de Golfoorlog en de grote hoeveelheid mensen die in deze oorlog is omgekomen door het gebruik van moderne wapens. Waarschijnlijk zullen mensen die deze associatie hebben zich tegen de aanval uitspreken.

Er zullen ook mensen zijn die een verbinding leggen met de situatie in Kosovo waar de Navo in staat was om van grote hoogte een land op de knieën te dwingen zonder dat er een dode viel aan haar kant, terwijl het aantal doden aan de andere kant ook relatief beperkt bleef. Deze mensen zullen zich waarschijnlijk eerder voor een aanval uitspreken.

Gezien de korte tijd die men heeft om een antwoord te formuleren zullen er maar heel weinig mensen zijn die het probleem meer volledig bekijken. Daarbij zouden ze zich allereerst moeten afvragen wat de gevolgen zullen zijn van de aanval: hoeveel doden zullen vallen aan beide kanten, zal het netwerk van Osama Bin Laden worden vernietigd en zo niet, hoe zal Bin Laden en zijn netwerk reageren, maar ook hoe de andere moslimstaten zullen reageren, et cetera. Ook zou men zich moeten afvragen wat het alternatief is voor een aanval. Kan er niet zo veel pressie op de Taliban worden uitgeoefend dat zij het netwerk van Osama Bin Laden uitleveren, zodat deze groep door het internationale gerechtshof kan worden berecht? Ook zou men zich moeten afvragen wat men moet doen als dat te lang duurt en wat in de tussentijd door Bin Ladens netwerk zal worden ondernomen. Zo zijn er nog een aantal vragen te formuleren.

Het zal duidelijk zijn dat al deze vragen, die essentieel zijn voor het beantwoorden van de 'simpele' vraag of men vindt dat de VS een aanval mogen uitvoeren op Afghanistan, niet kunnen worden opgeworpen door de respondent tijdens een vraaggesprek; laat staan dat de antwoorden op deze vragen kunnen worden meegenomen wanneer een antwoord op een dergelijke vraag moet worden geformuleerd. In feite is het zelfs zo dat vele mensen, ook als ze wel de tijd hadden, niet aan al deze aspecten zouden denken: ze houden zich immers niet zo veel met politiek bezig.

Dit betoog leidt automatisch tot de vraag of de resultaten van dergelijke onderzoeken dan wel enig nut hebben. We hebben hier willen aangeven dat men met een vraag als bovenstaande de eerste reactie meet van de meeste mensen, zonder dat er al te lang over is nagedacht. Het oordeel dat ze geven berust voor de meeste mensen op associaties die het eerste bij hen opkomen. Dit is niet bepaald een weloverwogen mening. Zou men van de bevolking een beter overwogen mening willen hebben, dan zal men veel meer dan één vraag moeten stellen. Bijvoorbeeld de vragen die ik in de vorige paragraaf heb gesteld en pas daarna de vraag of men een aanval door de VS op Afghanistan aanvaardbaar vindt.

Door deze inleidende vragen kunnen de mensen zich een beter beeld vormen van de complexiteit van het probleem en dus ook een meer gefundeerde mening geven. Een dergelijke procedure is mogelijk, zoals vele malen is gebleken bij toepassingen van de zogenaamde 'keuze-enquête'.

De laatste tijd zijn een aantal enquêtes gehouden onder moslims en Nederlanders waarbij de mensen vergelijkbare vragen werden voorgelegd als we hier hebben besproken. Ik hoop hier te hebben aangegeven dat men aan dergelijke onderzoeken slechts de betekenis kan toekennen van een weinig overwogen eerste reactie van de bevolking op een bepaald moment -mits dat de steekproef goed getrokken is. Dit laatste was bij de twee recente onderzoeken onder de moslimbevolking (Foquz/Contrast en Intomart) duidelijk niet het geval.

Het zal niet moeilijk zijn om aan te tonen dat zowel moslims als alle Nederlanders over deze problemen genuanceerder denken dan nu is gerapporteerd. Voorwaarde is dat de mensen de vragen in een duidelijker kader van inleidende vragen krijgen voorgelegd en er voldoende tijd wordt uitgetrokken voor het verzamelen van meningen.