'Wij zijn de koninklijke route naar de hogeschool'

Stapelen in het beroepsonderwijs - beginnen in het vbo en via het mbo naar de hogeschool: iedereen vindt het prachtig. Maar het moet niet de spuigaten uitlopen. ,,De loodgieter is nu al moeilijk te krijgen.'' En hoe staat het eigenlijk met de doorstroom naar het mbo?

Van alle afgestudeerde mbo'ers gaat ruim een kwart naar de hogeschool: 27 procent. ,,Het is natuurlijk een heel mooi streven om veel leerlingen naar het hbo te krijgen. Maar we moeten niet vergeten dat het ook heel belangrijk is om lager- en middelbaar personeel op te leiden. De loodgieter is nu al moeilijk te krijgen'', zegt Klaas Koops. Hij is niet alleen voorzitter van het regionaal opleidingencentrum Friesland College, maar ook als bestuurder van de Bve Raad (de mbo-koepel) verantwoordelijk voor het stapelen in het mbo. ,,We hebben het dus over het stijgen van de doorstroom met een paar procenten, het moet niet ineens vijftig procent worden. Het is nog steeds zo dat de werkloosheid onder afgestudeerden van het mbo lager is dan op hogeschool of universiteit: ze vinden bijna allemaal binnen een half jaar een baan. We hebben een dubbele taak: mensen begeleiden naar het hbo en naar de arbeidsmarkt. Die twee moeten in balans blijven.''

In totaal gaan via het mbo 21 000 leerlingen naar de hogeschool, tegen 32 000 havo-gediplomeerden. ,,We hebben de indruk dat veel mbo'ers het eerste jaar prima gedijen in het hbo, maar daarna problemen krijgen. We moeten dus bekijken of we ze wel voldoende studievaardigheden meegeven. Tegelijkertijd kan het hbo aantrekkelijker worden gemaakt voor onze afgestudeerden, door ze meer de combinatie van leren en werken aan te bieden.''

Het is ook lang niet eenvoudig om in het nieuwe vmbo, de samensmelting van voorbereidend beroepsonderwijs en mavo, de weg naar het mbo te vinden, zegt Koops. ,,Veel leerlingen trappen toch nog steeds in de val om zo hoog mogelijk te kiezen. Dus in het vmbo nemen ze de theoretische leerweg, de voormalige mavo. Dan gaan ze naar de havo, maar daar krijgen ze toch vaak problemen. Je merkt nu al dat veel mensen vanaf havo 3 naar het mbo gaan. Daar hadden ze ook gelijk kunnen belanden.''

Emancipatie van achterstandsgroepen is een groot woord, vindt Koops. ,,Neem bijvoorbeeld de allochtonen. Volgens de gegevens van het CBS zitten er niet beduidend meer allochtonen bij ons dan op mavo/havo en hbo. Het is dus niet zo gemakkelijk om via ons een enorme groep allochtonen naar de hogeschool te laten doorstromen.''

Koops vindt een andere vorm van stapelen minstens zo belangrijk. ,,Veel allochtone nieuwkomers beginnen op onze instellingen in de basiseducatie, met het leren van Nederlands. De hoogopgeleide nieuwkomers stromen vaak snel door naar het hbo. Maar er zijn veel te weinig leerlingen die via de basiseducatie op het mbo terechtkomen. Dan heb ik het bijvoorbeeld over de analfabeten, die wel een beetje de taal en sociale dingen leren, maar niet naar het beroepsonderwijs gaan. In totaal gaat maar een paar procent van de mensen in de educatie naar het mbo. Dat is echt heel jammer. Als je nu toch over emancipatie van allochtonen spreekt: ik denk dat op dit punt misschien wel de grootste winst te behalen is. In ieder geval zit er een enorm potentieel.''

,,Ik krijg soms wel eens een leerling op het spreekuur van wie ik mij afvraag of die het wel zal redden in het hbo. Maar het gaat vaak goed: het is eerder een kwestie van discipline dan van niveau'', zegt decaan Anka Noorda van het Agrarisch Opleidingencentrum Terra. Op de agrarische mbo-school in Groningen ging vroeger een op de tien afgestudeerden naar de hogeschool. Dat is inmiddels verdrievoudigd, schat Noorda, en dat komt niet alleen door emancipatie. ,,Vooral in onze traditionele opleidingen, veehouderij en landbouw, moeten mensen wel verder. Er is weinig werk en het bedrijf van hun ouders kunnen ze vaak ook niet voortzetten. In de opleidingen bloemschikken en bloembinden wel, goede leerlingen worden daar al snel weggetrokken door bedrijven.''

Oud-minister Ritzen moest niets hebben van het stapelen van studies. ,,We hebben jaren verloren met de discussies over de vraag welke opleiding binnen mbo verwant was met welke opleiding op de hogeschool, zodat mbo-afgestudeerden die in drie jaar zouden kunnen afronden'', zucht Bve-bestuurder Koops. ,,Met de huidige minister gaat het veel praktischer. Hij wil bekijken hoe we de inhoud van elkaars opleidingen op elkaar kunnen afstemmen. En ik hoor bij Frans Leijnse, de voorzitter van de HBO raad, al suggesties om mbo-hbo-opleidingen aan te bieden die nog een jaar korter kunnen: in totaal zes jaar. Zo maak je het mbo nog aantrekkelijker.''

Ook decaan Noorda merkte dat de vorige minister geen fan was van stapelen. ,,We hebben lang de indruk gehad dat het doorstromen naar de hogeschool zou verdwijnen. Maar inmiddels is het klimaat anders. We moeten een doorstroomprofiel maken voor leerlingen die naar het hbo kunnen, en ik heb de indruk dat we het stapelen op deze manier nog aantrekkelijker maken. Zoals de vorige minister altijd zei dat de havo de koninklijke route naar het hbo was, hebben wij de opdracht ervoor te zorgen dat het mbo dat wordt. Ik heb trouwens de indruk dat Hermans daar ook wel voor voelt.''

Ritzen kreeg wel gedaan dat afgestudeerde mbo'ers die een verwante richting op het hbo kiezen, hiervoor nog maar drie in plaats van vier jaar hebben. ,,Onze afgestudeerden zijn vaak gemotiveerder en weten beter wat ze willen dan havo'ers'', zegt Noorda. De doorstromers onder haar negenhonderd leerlingen - vrijwel uitsluitend autochtonen - zijn bijna allemaal afkomstig van de mavo. ,,Vbo'ers kiezen vaak voor de praktische niveau's, en komen dus sowieso niet in aanmerking.'' Een paar keer per jaar verwijst Noorda een leerling door naar een heel andere opleiding, zoals de heao, hts of lerarenopleiding. ,,We maken ze daar wel op attent. We proberen onze leerlingen, die vaak uit een geïsoleerde omgeving komen, ook extra dingen mee te geven: communicatieve vaardigheden, presentatietechniek, sollicitatietraining. Maar het gaat te ver om te zeggen dat wij het als onze grote taak achten om boerenkinderen op een hoger niveau te brengen. Een ander niveau, hoogstens.''