Het feilloze geheugen van moeder olifant

Het geheugen van de olifant is al legendarisch, maar ook in deze wereld geldt: baas boven baas. Het oudste wijfje, dat aan het hoofd van de kudde staat, weet zich feilloos en veel beter dan de andere olifanten te herinneren of naderende soortgenoten vrienden of vijanden zijn.

Britse biologen leveren vandaag in Science (20 april) het eerste bewijs dat sociale intelligentie bijdraagt aan de overlevingskansen van een soort. De matriarch bespaart met haar goede geheugen haar groep een hoop werk zoals verkennende activiteiten of het innemen van verdedigende stellingen. Dat komt het reproductieve succes van de olifanten ten goede.

Het vermoeden bestond al langer dat de ervaring van moeder-overste een belangrijke rol speelde binnen een kudde olifanten. Een theorie luidde bijvoorbeeld dat zij goed zou weten waar in tijden van nood nog drinkwater te vinden was. Harde bewijzen ontbraken echter.

De Britten pakten de toetsing van hun hypothese grondig aan. Zeven jaar lang volgden ze 21 olifantengroepen in een Keniaans natuurreservaat. Groepen van vijf a tien wijfjes met een aantal kalfjes. Die komen per jaar zo'n 25 andere groepen tegen en na verloop van tijd heeft een olifant ongeveer honderd andere groepen leren kennen.

De biologen confronteerden de 21 groepen met de roep van hun soortgenoten. Daarvoor hadden ze tal van olifanten op de band opgenomen. Ze reden met hun landrover door het reservaat en telkens als een groep voorbijkwam, speelden ze zo'n roep - die zoiets betekende als: 'kijk uit, hier kom ik aan' - af op een gigantische geluidsinstallatie.

Als het een vijandige of onbekende olifant is, doet de kudde er verstandig aan zich te groeperen rond de jonge dieren. Kuddes die werden aangevoerd door een wijfje dat ouder was dan 55 jaar - olifanten kunnen 70 jaar oud worden - reageerden bijna altijd goed op het geluid van een andere groep. Als de matriarch niet ouder was dan 35 jaar, gokte de groep vaak verkeerd. Of beter gezegd: nam de groep vaak een verdedigende houding aan terwijl de matriarch had kunnen weten dat van de naderende groep niets viel te vrezen.

De leeftijd van het oudste wijfje bleek van doorslaggevend belang. De biologen onderzochten ook andere factoren, zoals het aantal wijfjes in de groep of de leeftijd van het jongste kalf, maar die waren niet relevant. Het zou natuurlijk kunnen zijn, bedachten ze op een bepaald moment, dat de oudere olifanten meer ontspannen tegenover het leven zouden staan. Zodat het alleen maar lijkt alsof ze de naderende groep als bevriend herkennen. Maar die theorie konden ze verwerpen: daarvoor maakten de dieren te goed onderscheid tussen vriend en vijand.

Tot zover is het onderzoek vooral leuk voor de statistiek, maar de biologen gingen één stap verder. Ze combineerden hun resultaten met een dertigjare studie van 1700 olifanten in datzelfde natuurreservaat. Daaruit bleek dat de groepen met een oud wijfje aan het roer meer kalveren per wijfje voortbrachten. Hier wordt het evolutionaire succes van intelligentie zichtbaar: het vermogen van de matriarch om gevaarlijke belagers eruit te pikken maakt het leven voor de rest een stuk eenvoudiger.

Het onderzoek bevat daarom ook een belangrijke aanwijzing voor natuurbeschermers. Stropers hebben het juist vooral op de oudere olifanten gemunt, vanwege hun grote gewicht en grote slagtanden. Maar als ze zo'n matriarch schieten, verliest de groep meer dan zomaar een lid. De stroper berooft de groep dan van haar sociale kapitaal. Met alle gevolgen van dien. En dat geldt vermoedelijk niet alleen voor olifanten, maar ook voor andere zoogdieren zoals walvissen, dolfijnen of chimpansees.