Als de kiezers boos zijn, worden de gekozenen bang

Overal is geld te vinden. Dat weet ook de overheid en dus werd besloten de commerciële radiofrequenties bij opbod te gaan veilen, een project waarmee honderden miljoenen waren binnen te halen. De commerciële stations zouden op die manier gedwongen worden te betalen voor de plek in de ether die ze nu al bezetten en mogelijk van frequentie moeten wisselen. Zoals we weten ging het feest niet door. Een stroom van honderdduizenden telefoontjes, brieven en e-mails aan het adres van de drie coalitiepartijen deed het kabinet van gedachten veranderen. Wat de lobbyisten van de commerciële omroepen niet was gelukt, kreeg 'de stem des volks' voor elkaar.

Je kunt het een vorm van discrete democratie noemen: niet de volksvertegenwoordigers maar de kiezers zélf interveniëren in het kabinetsbeleid. Amerika kent deze stijl van politiek bedrijven al veel langer maar voor Nederland is het iets nieuws. Natuurlijk werd ook vroeger directe druk uitgeoefend, met massale demonstraties en stakingen, maar een papieren bombardement op het Binnenhof is niet eerder vertoond.

Ter verklaring van de overhaaste capitulatie van Den Haag is terecht gewezen op de verkiezingen van volgend jaar. Mogelijk heeft ook het tumult rond Willem-Alexander en zijn Argentijnse vriendin een rol gespeeld. Onwelgevallige uitspraken van enkele kamerleden van PvdA en D66 hebben in de afgelopen weken duizenden woedende brieven uitgelokt, waarin niet zelden werd herinnerd aan de komende Tweede-Kamerverkiezingen. 'Hate mail aan Den Haag' was in Vrij Nederland de kop boven een artikel waarin een aantal reacties van Oranjeklanten werd weergegeven. De nieuwe storm over de fm-frequenties zal voor de fractieleiders van de regeringspartijen de deur hebben dichtgedaan. Máxima moeten ze in opdracht van premier Kok laten bungelen, maar de veiling van de frequenties viel te blokkeren.

Beide volksopstanden, hoe uiteenlopend ook, weerspiegelen het conservatisme van de gemiddelde burger. Hij zweert bij wat bestaat en vertrouwd is, om het even of het gaat om radiozenders of koningshuis. Eerder bleek deze behoudzucht bij referenda over de vorming van stadsprovincies: de meerderheid koos voor handhaving van de status-quo. Er spreekt ook ergernis uit over politieke bemoeizucht: burgers wensen niet te worden lastiggevallen met ongevraagde meningen of plannen.

In een hoofdredactioneel commentaar in deze krant is er terecht op gewezen dat met de actie van de honderdduizenden tegen de veiling van de radiofrequenties een besluit van het parlement namens miljoenen Nederlanders ongedaan is gemaakt. Maar zo werkt democratie: indien actieve minderheden in beweging komen, overstemmen ze de zwijgende meerderheid. Misschien is de snelle ommezwaai van het kabinet ook wel kenmerkend voor het huidige nerveuze politieke klimaat, voor het bijna paniekerig reageren op boze geluiden uit de samenleving. De affaire behelst nog een andere les, in hetzelfde commentaar gesignaleerd: de onbetrouwbaarheid van sommige politieke partijen indien er stemmen van kiezers op het spel staan. Dat juist de PvdA de commerciële omroepbazen tegemoetkomt, schrijft deze krant, is in het licht van de sociaal-democratische idee van 'eerlijk delen' onbegrijpelijk.

Het is sterker uit te drukken. De sociaal-democraten zouden de eersten moeten zijn die voor de publieke omroepen op de bres gaan en de commercie naar vermogen weren. Ze hebben een trots verleden van gemeenschapsvoorzieningen en openbare nutsbedrijven. Op het gevoelige gebied van cultuurspreiding beheren ze een politieke erfenis die vloekt met het faciliteren van commercialiteit.

Maar de tijden zijn kennelijk veranderd. Het blijkt ten overvloede uit het redactioneel commentaar 'De luisteraar wint' in de Volkskrant, dat PvdA-staatssecretaris Rick van der Ploeg verwijt zijn ambtenaren te volgen die het nog steeds niet kunnen verkroppen dat commerciële tv- en radiostations ooit hun intrede hebben gedaan. Door de publieke omroepen kosteloos de mooiste frequenties te gunnen en van de commerciële omroepen geld te vragen, maakt de overheid zich schuldig aan 'ongelijke behandeling'.

Het is een respectabel standpunt maar je zou het niet verwachten van de Volkskrant, ook al is haar linkse nestgeur inmiddels vrijwel vervluchtigd. Je zou het eerder zoeken in VVD-kring, waar volgens een veelgehoorde opvatting uit het progressieve kamp, alles aan de commercie wordt gegund en bovendien op populistische wijze politiek zou worden bedreven. En zie: de liberalen hebben bij monde van fractiespecialist Nicolai hun standpunt in de kwestie van de frequentieveiling nog niet definitief bepaald.

Het is waar, we moeten van deze hele zaak geen drama maken. Het sop is de kool niet waard. Er zit zelfs wel iets aardigs in een dergelijke coup van boze burgers. Hebben ze eindelijk de gelegenheid te laten merken dat ze niet alles uit Den Haag slikken. Maar als symptoom van de heersende partijpolitieke verwarring is het een naargeestig schouwspel. Vooral aan de kant van de PvdA wordt voortdurend gejammerd over de crisis van de democratie en de leegloop van de politieke partijen. De kiezer wordt verweten geen partijtrouw meer te kennen en zich zappend en zwevend door het politieke landschap te bewegen.

Maar wie kan de kiezers iets verwijten indien zij keer op keer door hun eigen partij in verwarring worden gebracht? Wie kan nog iets van politiek begrijpen als de politici het zelf niet meer weten?