De hel van de bunkers van Tazmamart

Ahmed Marzouki en Aziz Binebine waren betrokken bij de coup in Marokko in 1971. Ze overleefden achttien jaar hel in de bunkers van Tazmamart. Daarmee houdt de overeenkomst tussen de twee op. Door zijn boek is Marzouki nu een ster, terwijl Binebine er spijt van heeft dat hij zijn getuigenis door een ander heeft laten opschrijven.

Nooit meer Tazmamart. Dat was Ahmed Marzouki's drijfveer om zijn boek Tazmamart. Cellule 10 te schrijven, de geschiedenis van de onvoorstelbare strijd die levende doden voerden om te overleven.

Na de mislukte staatsgreep van 1971 waren 58 officieren en onderofficieren veroordeeld tot gevangenisstraffen. Zij werden overgebracht naar een bunker in het zuidoosten van Marokko om daar ver weg een langzame, wrede dood te sterven. Ieder van hen werd opgesloten in een betonnen cel. Al die jaren zagen ze de hemel niet. Er was een volstrekt gebrek aan hygiëne, medische zorg, aan dekens en kleding. Het voedsel verdiende de naam voedsel niet. Soms stond er water in de cel, raakte het gat in de grond, dat als wc diende, verstopt. Er was slechts het gezelschap van ratten, schorpioenen, en kakkerlakken, die soms in het eten zaten. Toen in 1991 Tazmamart werd ontmanteld bleken er nog 28 gevangenen te leven.

Marzouki slaagde er met een sobere stijl van schrijven in het onbeschrijfelijke in woorden te vatten, toont nergens rancune over de gebeurtenissen. Pas nadat Mohammed VI koning was geworden, konden de voormalige gevangenen losbarsten met hun verhalen. Het boek van Marzouki betekende een doorbraak in Marokko, in Frankrijk werd het een bestseller. Marzouki: ,,Ik kan het zelf nog niet geloven, dat zoveel mensen mijn boek willen lezen. Ik was in Parijs, het was een heksenketel.'' Het kost hem moeite om zijn verhaal te vertellen, en iedere keer weer terug te zijn in 'cel 10'.

Op een openbare bijeenkomst in Rabat leggen nabestaanden van slachtoffers van de aanslag hem het vuur na aan de schenen. Hij was toch onderofficier met het bevel over kadetten? Marzouki houdt staande dat de coup van Skhirat een ongecontroleerd bloedbad was, waarvan hij de slachtoffers zeer betreurt. In de absolute chaos van destijds wist niemand waar hij aan toe was. Volgens Marzouki werd het proces tegen de legerofficieren daarna vervalst, was er sprake van willekeur bij de veroordelingen.

Aziz Binebine, een andere overlevende van Tazmamart, vertelde zijn ervaringen aan Tahar Ben Jelloun. Die baseerde daarop zijn boek Cette aveuglante absence de lumière. Achteraf bezien vindt Aziz Binebine dat hij beter zijn mond had kunnen houden. Hij kreeg een hoog oplopend conflict met de beroemde auteur. Hij voelde zich niet in staat 'de hele waarheid over Tazmamart' te vertellen. Binebine: ,,Ik wilde niet getuigen. Maar ik had me onder druk laten zetten door mijn broer, die een goed contact had met Tahar Ben Jelloun. Ik was voor hem gewaarschuwd. Hij had nooit afstand genomen van het regime van koning Hassan II.''

Binebine staat achter Marzoukis' beschrijving van de gebeurtenissen van Skhirat. ,,Er zijn toen in de chaos honderden doden gevallen, onder wie veel militairen, vooral kadetten door verloren kogels. De coup was ongelooflijk slecht voorbereid. Koning Hassan II was tenminste intelligent en goed opgeleid. Daar geef ik de voorkeur aan boven de broers Ababou en generaal Medhbouh, die samen met generaal Oufkir de staatsgreep hadden voorbereid...Maar de monstrueuze aspecten van de hel van Tazmamart, die ook een deel van de waarheid zijn, die vind ik niet terug in het boek van Marzouki. De bewakers, maar ook wijzelf waren soms monsters. Vooral de eerste jaren was het een enorme puinhoop in Tazmamart.''

,,Marzouki verbleef in een ander blok dan ik, waar de omstandigheden soms iets beter waren, waar beduidend minder gevangenen overleden zijn. Wellicht slaagden ze er in het blok van Marzouki eerder en beter in zich te organiseren. Er was geen contact tussen de gevangenen van beide blokken. Na de eerste winter, waarin we het zo verschrikkelijk koud hadden omdat we te weinig dekens en kleding hadden, en de tweede gevangene was overleden, wisten we dat het belangrijk was ons te organiseren, discipline te hebben: om de beurt praten, een dagindeling maken, en herstel van de hiërarchie tussen onderofficieren en officieren.''

,,Toen ik in Tazmamart aankwam, wilde ik overleven. Ik moest daarvoor verleden en toekomst uitschakelen. Alleen het hier en nu was belangrijk. Ieder gevoel van haat of wraaklust moest ik elimineren, dat kostte te veel energie. Mijn geloof in God, en mijn intellectuele kapitaal hielpen me te overleven. Ik herinnerde me alle boeken en films die ik gelezen en gezien had. Die vertelde ik aan mijn medegevangenen. Wat ik vergeten was, fantaseerde ik erbij. Zo was er af en toe een moment dat we de absolute ellende waarin we verkeerden konden vergeten.''

,,In Tazmamart sliep ik wel elf uur per nacht. Dat heeft jaren gescheeld! Toen ik er uit kwam, heb ik hetzelfde gedaan als toen ik er in kwam: totaal afrekenen met wat er was gebeurd. Het was over en uit; klaar. Ik droom ook niet van Tazmamart, ik heb geen nachtmerries, zoals de meeste andere overlevenden. Ik was er fysiek wel heel slecht aan toe. Ik kon niet meer rechtop lopen en ik was veertien centimeter gekrompen. Via contacten van mijn vader, die zijn leven lang persoonlijk adviseur van koning Hassan II was geweest en letterlijk met hem at en dronk, kon ik me in de Verenigde Staten medisch laten behandelen. Nee, ook tegen mijn vader koester ik geen haat of rancune, dat heeft totaal geen zin.''

,,Monsterlijkheden zoals Tazmamart zullen zich steeds herhalen - we hebben de nazi's gehad, alles wat er onder Stalin in Siberië is gebeurd, en in Cambodja... Ik vind dat je beter kunt zwijgen als je niet de gehele waarheid kunt vertellen, anders is het beschamend voor de levenden en de doden... Ik heb er in toegestemd dat een roman geschreven wordt op basis van mijn getuigenis, omdat voor fictie niet de hele waarheid nodig is. Ik zeg niets over de kwaliteit van het boek van Tahar Ben Jelloun. Mijn probleem met hem is moreel. Natuurlijk heb ik spijt dat ik me heb laten overhalen mijn verhaal te vertellen. Maar ik kom het wel te boven. Tazmamart heeft me niet kapot gekregen, en daarin slaagt Tahar Ben Jelloun ook niet.''