Twee werelden -of toch maar één?

Hoe gevoeliger een onderwerp, hoe eerder een tekst argwaan wekt. Heel gevoelig, en terecht, is godsdienst (op soms geringe afstand gevolgd door het Oranjehuis). Op Stille Zaterdag keek de commentator van Trouw hoopvol vooruit naar een toekomst waarin dieren niet massaal worden afgemaakt. ,,Dat zou in deze lijdenstijd al pure winst zijn. Nu de opstanding nog.''

Die slotzinnen vielen niet alom in goede aarde. Misbruik van een heilsfeit, vond de een. Jezus' opstanding -lichtte een ander toe- is van een zo totaal andere orde dat iedere associatie met de veeteelt blasfemisch klinkt.

Algemeen-christelijk is die reactie niet. Op paasmiddag was de theoloog Anne van der Meiden op de tv. Opstandingsgeloof betekent weinig, zei hij onder meer, als het niet hand in hand gaat met opstand tegen onrecht en aantasting van de schepping.

Achter de kritiek op het commentaar leek meer te schuilen dan incidentele ergernis. Eén lezer, hij was vast niet de enige, vermoedde achter de toespeling op Pasen 'een theologie die de bijbelse boodschap beperkt tot ons aardse bestaan'. Hij verwachtte daar van Trouw geen reclame voor, zoals onlangs in Letter & Geest. Dat bevatte een pleidooi voor een theologie die geen andere werkelijkheid kent dan de waarneembare wereld en het woord 'God' hanteert als steno voor zoiets als 'een heilzame trekkracht in de geschiedenis, de natuur en mensen'.

Dit verschilt inderdaad nogal radicaal van de wereldbeschouwing waarmee de christenheid groot is geworden. Ze berustte -en berust nog, voor zeer velen- op het geloof of het vertrouwen dat er twee werelden zijn. In de ene, de onzienlijke, troont een persoonlijke God. In de andere, de aardse, leven mensen. Na hun dood wacht sommigen -of allen, daar zijn de theologen het nooit over eens geworden- een eeuwig leven in de wereld die nu nog onzienlijk is.

Christelijk ongeloof aan dat dubbele wereldbeeld lijkt hand over hand te zijn toegenomen sinds de jaren zestig. Theologen als de Amerikanen Paul van Buren en Harvey Cox en de Engelse bisschop J.A.T. Robinson maakten toen ook onder tamelijk orthodoxe Nederlanders wegen vrij voor een niet-metafysische geloofsbeleving, waarvan de horizon samenvalt met de grenzen van het aardse bestaan.

Dat een krant die breed wil informeren over godsdienst en levensbeschouwing, ook naar hun hedendaagse geestverwanten luistert, spreekt voor mij vanzelf. Maar dit hoeft nog geen onbegrip in te houden voor de vele 'oudgedienden' (in deze context een term van H.M. Kuitert) die de gemoderniseerde boodschap niet anders kunnen beleven dan als een kaalslag van het evangelie.

Aan hen is het beroep van theologen op een oude, lang onderdrukte traditie die wortels vindt in het Oude Testament, niet besteed. Hun geloof is zo hecht verbonden met het vertrouwen in een tweede wereld dat, om op een citaat van Sperna Weiland te variëren, alle geloofswoorden -van aanbidding tot zonde- hun betekenis lijken te verliezen wanneer dat verdwijnt. En neem het hun eens kwalijk dat ze in een exclusief-aardse vorm van christelijk geloof weinig meer zien dan een ethiek die zich alleen door een gebruik van hoofdletters van andere varianten onderscheidt.

Maar ik ga hier vermoedelijk uit van een tegenstelling tussen oude en nieuwe christenen die al te schematisch is. Omdat geloof en twijfel onafscheidelijk zijn gebleken, mogen we aannemen dat in de meeste oudgedienden ook een modernist huist, en omgekeerd.

In 'Over religie' is Kuitert eerlijk genoeg om dat, wat hemzelf betreft, toe te geven. Het afscheid van de voorstelling van God als persoon is hem niet in de koude kleren gaan zitten. ,,Ik heb jarenlang het persoonachtige verdedigd en nog zoek ik naar mogelijkheden om het vast te houden. Maar in principe kan het niet.''

Ik ben geen theoloog, maar een mens leest, hoort, denkt en gelooft wel eens wat, niet per se in die volgorde overigens. Oudgedienden die zich, ten onrechte, door modernisten in de hoek gezet voelen, kan ik geen beter advies geven dan kennis te nemen van Kuiterts voor hen bestemde hoofdstuk in 'Over religie'. Als motto gaat eraan vooraf 'Wie kennis vermeerdert, vermeerdert smart'.