De Montenegrijnen willen alleen verder

Montenegro staat op het punt een van de belangrijkste beslissingen te nemen uit zijn bestaan, maar er is maar weinig dat daarop duidt. Het is rustig in de hoofdstad Podgorica. De overvloedige regen van de afgelopen dagen heeft de verkiezingsaffiches op straat doen belanden. De politieke onrust, niet ongewoon in Zuidoost-Europa, is beperkt gebleven tot wederzijdse verdachtmakingen op de televisie en scheldpartijen op verkiezingsbijeenkomsten.

Zondag gaan een kleine 450 000 Montenegrijnen naar de stembus om, vervroegd, een nieuw parlement te kiezen. Er staat veel op het spel. Wint de 'De zege is aan Montenegro'-coalitie van president Milo Djukanovic, dan zal de kleine bergrepubliek (650 000 inwoners) zich hoogstwaarschijnlijk losmaken van Servië, waarmee er, tien jaar na het begin van het verval, een definitief einde komt aan het bestaan van Joegoslavië. Behaalt zijn tegenstander Predrag Bulatovic de overwinning met zijn 'Samen voor Joegoslavië'-coalitie, dan kan Belgrado opgelucht ademhalen omdat Montenegro dan waarschijnlijk in de federatie blijft.

,,We hebben ieder voor zich allang besloten waar we willen dat onze toekomst ligt'', zegt Momcilo Martinovic in zijn uitspanning in het hartje van Podgorica. ,,De discussie over al dan niet afscheiden van Servië speelt al een jaar of drie. We kennen alle argumenten voor en tegen, we hebben ze al lang afgewogen. Daarom wordt er nu zo weinig gediscussieerd.''

De verkiezingen zijn een belangrijke stap op weg naar de nabije toekomst, maar ze zijn niet allesbepalend. De Grondwet schrijft voor dat veranderingen in de status van Montenegro in een referendum voorgelegd moeten worden aan de bevolking. Bij winst van Djukanovic komt de volksraadpleging er zeker, waarschijnlijk in de eerste helft van juli. Besluiten de kiezers Bulatovic aan een meerderheid te helpen, dan blijft alles voorlopig bij het oude.

In de laatste opiniepeilingen staat Djukanovic' coalitie - een combinatie van zijn eigen Democratische Partij van Socialisten en de Sociaal-Democratische Partij - op 43,6 procent van de stemmen; op zichzelf onvoldoende om in het nieuwe parlement steun te krijgen voor een voorstel voor een referendum. Maar de president weet zich, wat het verlangen naar onafhankelijkheid betreft, gesteund door de Liberale Alliantie, die in de peilingen op 12,6 procent staat. De 'Samen voor Joegoslavië'-coalitie, bestaande uit Bulatovic' Socialistische Volkspartij, de Volkspartij en de Servische Volkspartij, komt vooralsnog niet verder dan 26,4 procent.

De race lijkt dus gelopen en de meeste Montenegrijnen gaan ervan uit dat zij zich los zullen maken van Servië. Zo ook de internationale waarnemers die massaal zijn neergestreken in Podgorica (3014 waarnemers 'monitoren' 1058 stembureaus). Er kan nog een kink in de kabel komen. Sommigen zeggen dat voor een grondwetswijziging als afscheiding een tweederde meerderheid in het parlement vereist is. Anderen menen dat een positieve uitslag van het referendum voldoende is. Voor de zekerheid mikt Djukanovic erop samen met de Liberale Alliantie boven de 66 procent van de stemmen uit te komen.

Een keuze voor afscheiding zou tegen het zere been van de internationale gemeenschap zijn. De EU, de Verenigde Staten en diverse internationale organisaties hebben veel liever dat Montenegro in de Joegoslavische Federatie blijft. Zij zien liever geen wijziging van grenzen, omdat die allerlei ongewenste effecten kan hebben in de rest van de regio. De Albanezen in Kosovo bijvoorbeeld, zullen hun onafhankelijkheidswens erdoor gesterkt zien. Vorige week nog dreigde de Contactgroep voor voormalig Joegoslavië, waarin de Verenigde Staten, Groot-Brittannië, Frankrijk, Duitsland, Rusland en Italië zitten, im pliciet de financiële steun aan Montenegro te stoppen als de republiek breekt met Servië.

Dat kan Montenegro lelijk opbreken: de EU betaalt momenteel ongeveer een kwart van de begroting, de Verenigde Staten betalen het pensioenfonds. De laatste tien jaar kromp het nationaal inkomen met 60 procent en het gemiddelde jaarinkomen ligt rond de 3000 gulden. Maar Dr. Predrag Ivanovic, econoom, vice-rector van de Universiteit van Montenegro, en parlementslid voor Djukanovic' DPS, heeft hoop. ,,De praktijk toont dat één dollar geleend geld voor drie tot vijf dollar aan buitenlandse investeringen aantrekt'', meent hij. Toerisme zou de economie moeten dragen.

Maar geld alleen is niet genoeg. Ivanovic: ,,Ontwikkeling van de Montenegrijnse economie vergt vooral het opzetten van een nieuw systeem van waarden om de economie op te bouwen. Europese waarden.'' De econoom doelt op de 'informele' inkomensverwerving van de gemiddelde Montenegrijn. Op een beroepsbevolking van 350 000 ontvangen 65 000 mensen een regulier salaris. De rest is werkloos of aangewezen op de omvangrijke zwarte economie.

De westerse weerzin tegen een onafhankelijk Montenegro heeft een merkwaardige situatie doen ontstaan, want in Montenegro zelf zijn de voornaamste tegenstanders van onafhankelijkheid te vinden onder oude communisten, de onversneden Tito-fans van de 'Joego-nostalgie' en de vrienden van de Joegoslavische oud-president Slobodan Milo sevic. ,,We hebben ons verbonden met tandeloze oude mannetjes die in het verleden leven'', aldus een westerse diplomaat in Podgorica. ,,Terwijl het jonge, stedelijke en goedopgeleide deel van de bevolking voor afscheiding is. Nog niet zo lang geleden was Djukanovic met zijn onafhankelijke koers nog een bruikbare pion op het speelveld van de strijd tegen Milosevic. Nu staat het Westen in de afkeer van Montenegro's onafhankelijkheid schouder aan schouder met zijn voormalige vijanden uit die strijd.''

Een vergelijkbare situatie doet zich voor in de verhouding tussen Servië en Montenegro. De autoriteiten in Belgrado, die sterk gekant zijn tegen onafhankelijkheid, zien zich gedwongen zaken te doen met politieke leiders die in het verleden het regime van Milosevic steunden; het bewind dat zij in oktober vorig jaar zelf ten val hebben gebracht.

Vooral de Joegoslavische president Vojislav Kostunica, die bij afscheiding als president zonder land overblijft, is een fervent tegenstander van Montenegro's Alleingang en daar heeft hij de afgelopen maanden geen doekjes om gewonden. Montenegro's president Djukanovic is daar woedend over. Hij beschuldigde Kostunica ervan een 'vijfde colonne' te organiseren en 'de complete Milosevic -propagandamachinerie' in werking te hebben gezet om Montenegro te behouden. De pogingen van de coalitie van Bulatovic om bij Servië te blijven deed hij af als ,,de zoveelste foute investering van de auteurs van de Groot-Servië gedachte''. Geregisseerd door de 'prins der duisternis', Vojislav Kostunica.

Waarschijnlijk zullen de smeekbeden van de president van Joegoslavië weinig effect sorteren. Alle tekenen wijzen erop dat de Montenegrijnen alleen verder willen. Was vier jaar geleden nog maar een kwart van de bevolking (de circa 150 000 Montenegrijnen in Servië mogen niet meestemmen in een referendum) voor onafhankelijkheid, in een opinieonderzoek van begin april antwoordde 58 procent 'ja' op de vraag of Montenegro een onafhankelijk land moest worden. Zij zien geen toekomst met een partner die zeventien keer zo groot is en bijna tien miljoen inwoners telt.