Discussie over de straf voor monsters

Thomas 'Tommy' Wayne Akers (31) wordt morgen in de Amerikaanse staat Virginia ter dood gebracht. Hij heeft twee jaar geleden een man met een honkbalknuppel doodgeslagen. Intussen begint ook de discussie op gang te komen over de vraag of Virginia, dat de meeste executies na Texas kent, niet al te makkelijk vonnissen voltrekt.

Meer dan vijftig doodvonnissen heeft Dave Garraghty zien voltrekken sinds hij vijf jaar geleden directeur werd van de Greensville-gevangenis in het zuiden van Virginia. En nimmer is hij met een katterig gevoel naar huis gegaan. ,,Met twee had ik wel iets van beklag. Die man die zijn vrouw en kind vermoordde omdat hij dacht dat ze hem wilden verlaten. En die homoseksuele jongen die een priester die hem had misbruikt de hersens insloeg.' Maar van een groot aantal had hij het idee dat er niets aan verloren was. Want het waren monsters.

David M. Hicks heeft een goed voorbeeld bij de hand van zo'n monsterlijke moordenaar: Christopher Goins, afgelopen december in Greensville terechtgesteld. De laatste van de acht executies in 2000. Nonchalant gebarend zit de openbare aanklager uit Richmond schijnbaar ontspannen op de hoek van zijn bureau terwijl hij zijn relaas doet. ,,Goins was een drugsdealer van twintig, die een meisje van veertien, Tamika Jones, zwanger had gemaakt. Daar was ie zo boos over dat ie een taxichauffeur bekende haar en haar familie te zullen vermoorden. Op 14 oktober 1994 drong hij het appartement van de familie binnen. Hij begon met de vader. Die werd in de keuken met negen kogels afgemaakt. Vervolgens doodde hij de moeder. Daarna waren de kinderen aan de beurt: Nicole van negen, David van vier en Robert van drie. Kinderen met wie Goins de maanden daarvoor geregeld had zitten spelen. Het onderzoek heeft uitgewezen dat hij ze het pistool tegen het hoofd heeft gezet en toen de trekker heeft overgehaald.'

Tijdens zijn moordpartij stuitte Goins in de slaapkamer op de zwangere Tamika, die het 18 maanden oude zusje Kenya probeerde te beschermen met haar armen. ,,Hij loste negen schoten op zijn zwangere vriendinnetje, waarvan drie in de maagstreek. Een van de kogels trof het hoofd van de foetus. Tamika en haar zusje hebben het overleefd.' Over zijn gevoelens bij deze zaak laat Hicks weinig meer blijken dan de opmerking: ,,Ik heb zelf twee jongetjes in de leeftijd van David en Robert'. Hicks is bij de terechtstelling geweest. ,,Als je twaalf burgers laat beslissen over leven en dood moet je het lef hebben er ook zelf bij te zijn.' Hij weet zich de laatste gelaatsuitdrukking van Goins te herinneren. ,,Hij trok een grijns. En hij toonde geen spoor van berouw.'

Van de moorden die er sinds het midden van de jaren negentig in Virginia zijn gepleegd gebeurde bijna een kwart in Richmond: van 160 in 1994 tot 72 vorig jaar. In die jaren heeft David Hicks zes keer om de doodstraf gevraagd. ,,Het ging om gruwelijke moorden, met verkrachtingen en martelingen.' En vier keer is zij ook uitgevoerd.

De jury bepaalt in Virginia, als een van de weinige staten in de VS, niet alleen of een verdachte schuldig is, maar ook of hij daarvoor levenslang moet krijgen of de doodstraf. En het maakt wel wat uit waar die jury bijeen is. Hicks: ,,In het conservatieve Danville, in het zuidwesten van Virginia, zijn minder moorden berecht dan in het meer vooruitstrevende Fairfax. Maar in Danville zijn meer doodvonnissen geveld.'

Hicks zou er niet wakker van liggen als Virginia niet de doodstraf had. Maar als goed vertegenwoordiger van het openbaar ministerie maakt hij er gebruik van nu ze wel bestaat. Gaat er een afschrikkende werking van uit, zoals de algemene mening is onder voorstanders? ,,Het dwingt de mensen in elk geval wel tot nadenken over de vraag hoeveel misdaden er niét gebeuren doordat die dreiging van de doodstraf er is.' En Hicks voegt eraan toe: ,,De doodstraf is er alleen voor gruwelijke misdrijven, het ergste van het ergste. Ik ken alle details van die misdrijven en ik laat ze meewegen bij mijn besluit om de jury wel of niet de doodstraf te vragen. De samenleving kan erop vertrouwen dat ik een zorgvuldige keuze maak als ik die straf vraag voor monsters.'

Niettemin, de doodstraf is in discussie in Virginia, net als in een groot deel van de VS. Een jaar geleden gooide gouverneur George Ryan van Illinois de knuppel in het hoenderhok met een moratorium, nadat Anthony Porter, die bijna zestien jaar in de dodencel had doorgebracht, onschuldig werd bevonden, twee dagen voor hij zou worden terechtgesteld. Virginia heeft twee weken geleden Earl Washington zijn vrijheid teruggegeven. Ook hem hing een executie boven het hoofd tot DNA-bewijs aantoonde dat hij de moord en de verkrachting, waarvoor hij was veroordeeld, niet had gepleegd.

Virginia kent de regel dat nieuw bewijsmateriaal slechts binnen 21 dagen na het uitspreken van een vonnis wordt aanvaard. Alleen een petitie aan de gouverneur kan daar verandering in brengen. Het huis van gedelegeerden in Richmond heeft nu met unanieme stemmen een voorstel aangenomen om iedereen die voor een misdrijf is veroordeeld ook na die 21 dagen de gelegenheid te geven voor DNA-onderzoek.

Ook de senaat van Virginia gaat vrijwel zeker akkoord, want het oorspronkelijke plan voor verruiming van de beroepsmogelijkheid komt van de republikeinse senator Kenneth Stolle. Hij zegt de noodzaak te hebben ingezien omdat er een verandering gaande is in de publieke opinie in de staat. ,,Wat de doodstraf aangaat zijn we het vertrouwen van de bevolking aan het verliezen.' Onder de nieuwe regels zou Earl Washington volgens hem nooit het risico van executie hebben gelopen.

Gerald Zerkin, de advocaat die zich jarenlang sterk heeft gemaakt voor een nieuwe beoordeling van Earl Washington, heeft daarover zijn twijfels. Hij vindt de nieuwe regels niet ruim genoeg en denkt dat zijn cliënt zeker weer was veroordeeld omdat de openbare aanklager nog steeds niet overtuigd is van zijn onschuld. ,,Dat je met het accepteren van DNA-onderzoek een rechtvaardiger systeem krijgt is onzin en pure propaganda van degenen, die er hun hoop op hebben gevestigd. Het heeft alleen maar zin als er ook DNA is. Als Earl Washington voor een roofmoord zou zijn veroordeeld was ie allang dood geweest.'

Samen met zijn collega Steve Benjamin probeert hij regelmatig doodstraffen of levenslange veroordelingen omgezet te krijgen. Beide juristen hebben geen goed woord over voor de kansen van een verdachte in Virginia. Zerkin: ,,Er is geen tijd en geen geld voor een goede verdediging. Rechters moeten een pro-deo-advocaat toewijzen of een advocaat die het voor een gering bedrag moet doen. Sommige advocaten proberen het proces dan ook zo kort mogelijk te houden. Ik heb een proces meegemaakt dat 's morgens begon en waar de jury tegen middernacht al het doodvonnis had geveld.' En ook in beroepsbehandelingen komt Virginia er volgens hen slecht af. Zerkin: ,,Er wordt vrijwel nooit een doodvonnis ongedaan gemaakt. Het hooggerechtshof van de staat is het slechtste van de hele VS en hetzelfde geldt voor het hof van beroep.'

In de Greensville-gevangenis hebben ze weinig boodschap aan de maatschappelijke discussie over de doodstraf. Garraghty en zijn medewerkers nemen de executieruimte rimpelloos mee in een rondgang langs de diverse gebouwen van de inrichting. De 'Death Chamber' oogt onwezenlijk sober en netjes, als een behandelkamer in een ziekenhuis. De muren zijn gesausd en de vloer bestaat uit tegeltjes. In een hoek is een kleine doucheruimte. Achter glas staan als een kleine tribune twaalf plastic stoeltjes, voor enkele journalisten en familieleden van slachtoffers van de veroordeelde. Langs een van de wanden zijn cellen waar de terdoodveroordeelde de laatste uren doorbrengt. Greensville kan er vier tegelijk herbergen. Vier dagen voor de terechtstelling worden de gevangenen overgebracht vanuit 'Sussex 1', een inrichting een halfuur noordelijker, waar 'Death Row' is. Om negen uur 's avonds, na een laatste maaltijd, volgt de executie.

Terdoodveroordeelden in Virginia kunnen sinds zes jaar kiezen: de elektrische stoel of een dodelijke injectie. De stoel is een strak gevaarte van glanzend eikenhout met een hoge rugleuning en leren riemen om de gevangene in te snoeren. Slechts weinigen kiezen voor deze vorm van executie. De meesten laten zich vastsnoeren op een soort brancard met twee zijwaartse planken, waarop de armen worden gelegd. Vervolgens worden de naalden aangebracht en druppelt het gif in de aderen. ,,Een van de veroordeelden was gelovig geworden tijdens zijn gevangenschap', legt Garraghty uit. ,,Hij wilde per se op de stoel en niet op de brancard, want daarmee zou hij te veel lijken op Christus aan het kruis.'

De meesten ondergaan hun dood gelaten, vertelt Keith Davis, een van de medewerkers van Garraghty. ,,Sommigen bidden, sommigen getuigen van hun geloof. Ik heb daarover geen oordeel. Alleen God kan beoordelen of het echt is.' Terwijl hij wegloopt van het betonnen blok mijmert hij wat over de executies die hij heeft meegemaakt. ,,Die misbruikte jongen, dat deed me toch wel wat.' Zou dat geen verzachtende omstandigheid moeten zijn, een reden om hem niet de doodstraf te geven, werpt iemand tegen. Keith schiet met een slepend zuidelijk accent uit zijn slof: ,,Absoluut niet, die ellende geeft je nog niet het recht om iemand te vermoorden. Daar moet je maar op een andere manier mee proberen te leven.'