Het roc zit constant op de hei

De gigantische opleidingenfabriek die roc heet is zich vanaf het begin voortdurend aan het vernieuwen. Na de talloze fusies tussen de middelbare beroepsopleidingen en het volwassenen onderwijs stortten de schooldirecteuren zich, nu getooid met de veel chiquere titel van voorzitter van het college van bestuur, op een nieuwe koers met bijbehorende newspeak. Het roc moest een kennissupermarkt worden waar het bedrijfsleven terecht kan voor kant en klare werknemers en waar leerlingen ongekend veel mogelijkheden hebben.

Om van mbo'ers flexibele, zelfstandige burgers te maken moesten ze volgens de vernieuwers vooral geprikkeld worden hun eigen verantwoordelijkheid te nemen. Zo zouden er ook veel minder voortijdig uitvallen. En ook de leraren konden wel een prikkel gebruiken. Zij moeten hun pupillen gaan coachen bij dat zelfstandig worden.

Opvallend in de vernieuwingsdrang van elk roc is dat ze het allemaal op eigen houtje doen. Er is wel een gezamenlijk platform ict, er zou wel een platform flexibiliteit kunnen komen en een overlegorgaan 'vernieuwing in het algemeen' zou welkom zijn - maar vooralsnog laten overal in het land directeuren zich op eigen wijze leiden door dezelfde gedachte. ,,Er is geen letter van gestolen'', zegt Harry Somers van Helmondse roc Ter Aa in Helmond over zijn nieuwe onderwijsmodel dat grote overeenkomsten vertoont met het zelfregulerend systeem van Den Bosch, en het zelfstandig leren in Amsterdam, en het studiehuis op havo en vwo.

In Helmond probeert directeur onderwijs Somers te voorkomen dat het probleem van de uitval 'nijpend' wordt. Ter Aa is een klein roc, met 5000 leerlingen en 400 docenten. ,,De lijntjes zijn kort, daardoor kunnen we vrij snel ingrijpen als een leerling dreigt uit te vallen'', zegt Somers. Maar hét antwoord op uitval zoekt hij nu in het nieuwe onderwijsmodel. ,,Tot nu toe waren de roosters gebaseerd op de docenten en hun mate van beschikbaarheid. Nu gaan we uit van de leerling, waar die naar toe wil.'' Somers vergelijkt het met een warenhuis of een menukaart: de leerling moet kunnen kiezen. Het roc wordt een 'leerlandschap' waar leerlingen zelfstandig hun weg zoeken in hun eigen tempo. Als ze erbij willen (blijven) werken, prima. Werkervaring moet meegeteld kunnen worden. Een student mag ook niet worden tegengehouden door schotten, aparte geldstromen of andere enge zaken uit de hedendaagse bestuurspraktijk: weg met de scheidslijnen tussen jongeren- en volwassenenonderwijs, deeltijd, voltijd, overheids- of bedrijfsfinanciering.

Veel roc's zoeken het in inhoudelijke en technologische vernieuwing, en in de aankleding. ,,Aantrekkelijke gebouwen en mooie stoelen, daar zitten ook gewone leerlingen op'', zegt Hink van Houten, directeur van roc De Amerlanden in Amersfoort. Het mooie meubilair is een logistiek gevolg van de nieuwe koers van De Amerlanden: het bedrijfsleven wordt en masse binnengehaald. ,,We onderscheiden ons doordat we een erg grote commerciële poot hebben'', zegt Van Houten. De Amerlanden gaat voor medewerkers van KPN en Essent cursussen en opleidingen verzorgen - het gaat hier, let wel, om landelijke contracten, niet alleen regionale. Via uitgever VNU biedt De Amerlanden de doelgroep van Viva, Margriet en Libelle computer- en internetcursussen aan en er wordt nauw samengewerkt met uitzendbureau Randstad. Bij elkaar levert het op de komende begroting de helft van het totale bedrag op. Dat geld wordt gebruikt voor net meubilair, nieuwe computers en versterking van alle opleidingen, zegt Van Houten. Het niet-materiële gewin zit 'm in de ondernemersgeest die door De Amerlanden waait. ,,Meer creativiteit, meer aantrekkingskracht op alle soorten studenten, ook de gewone.''

Ook in de 'normale' opleidingen op De Amerlanden zijn de lijntjes met het bedrijfsleven strakker aangetrokken. Dat uit zich onder meer in het onderwijs zelf: er worden teams samengesteld die probleem georiënteerd (pgo) werken, net als in het echte bedrijfsleven. Een probleem, neem: een brug over een brede rivier, trekt zich niets aan van de scheidslijn tussen natuurkunde, bouwkunde en weg- en waterbouw. Dus werken docenten en leerlingen uit de verschillende disciplines samen om die brug te bouwen. Die integratie kan nog breder, zegt Van Houten. ,,Techniek heeft ook een sociale kant. Bouw je een huis voor jongeren, of voor ouderen, en waar moet je dan aan denken?'' Voor dat probleem kunnen docenten van de unit welzijn, zorg en dienstverlening worden ingeschakeld, of studenten interviewen de doelgroep over hun woonwensen.

Van Houten denkt dat het middelbaar beroepsonderwijs steeds meer zal opereren op de markt van de bedrijfsopleidingen. Net als Somers spiegelt hij zijn nieuwe roc aan het grootwinkelbedrijf. ,,Het onderwijs zal steeds meer de vorm van een 'kennissupermarkt' krijgen, met zoveel mogelijk varianten van vmbo, mbo, havo. Je kunt straks voor één opleiding kiezen, maar ook trajecten dwars door alle niveaus, tot en met hbo.''

Elders zijn er al voorbeelden van de flexibele roc te vinden. Het Koning Willem I College in Den Bosch kent al de aansluiting van de kunstopleiding bij de kunsthogescholen op hbo-peil, het Amsterdamse roc begint daar mee.

,,We zijn constant op de hei'', zegt de voorlichter van het Amsterdamse roc, en hij verwijst door naar de directeur onderwijs Anneke Rensen. ,,Voortaan is de enige constante de verandering, zeggen we tegen docenten'', zegt zij. Als eerste punt van vernieuwing noemt Rensen informatie en communicatietechnologie (ict). Hierin lijkt alles samen te komen: het zelfstandig leren, het gebruik van nieuwe media in alle opleidingen, de e-commerce en het teleleren, onderwijs op afstand.

De gedachten op die spreekwoordelijke hei waaien echter breder uit, zegt Rensen. ,,We hebben nu twaalf units, volgens de oude indeling van opleidingen. Dat moeten geclusterde werkmaatschappijen worden, gericht op de markt.'' Zorg en welzijn, gezondheidszorg en kinderopvang zijn vakken die in de praktijk in elkaar overvloeien, op een medisch kinderdagverblijf bijvoorbeeld. ,,Op een lager niveau kunnen we een breed programma maken waardoor studenten brede basiskennis krijgen op het gebied van kinderopvang, bejaardenwerk en thuiszorg.'' Studenten hoeven niet meteen te kiezen voor of het een of het ander, en ze kunnen er als assistent zo terecht. En dat is niet weg nu er een schreeuwend tekort is aan personeel in de zorgsector.

Ook hier - net als in Den Bosch - valt de term 'community college', inspiratiebron voor het Koning Willem I. Het is een oud idee in een nieuw, Amerikaans jasje: onderwijs waar iedereen in kan delen. En ook hier worden muren geslecht. Maar gaat de nieuwe roc-student zich niet helemaal verliezen in die baaierd aan kansen, mogelijkheden, trajecten? Rensen denkt van niet. ,,We willen leerlingen een veilig gevoel geven, door de units zo kleinschalig mogelijk in te delen. Dat is een kwestie van organisatie.''