Gevecht tegen De Grote Ontkenning

Binnenkort zullen voor het eerst in Zuid-Afrika gratis medicijnencocktails tegen aids worden verstrekt. Artsen zonder Grenzen heeft er 180 patiënten voor geselecteerd in de township Khayelitsha bij Kaapstad.

KAAPSTAD - Aan de muur hangt een kastje, waar Mirriam August (25) een handvol papieren zakjes met condooms uithaalt. Haar achtjarige zusje past ondertussen even op haar dochter van negen maanden, bij wie zometeen bloed zal worden geprikt. Het is een spannende dag, want straks zullen ze weten of baby Agnes besmet is met hiv. De kans is klein, doordat moeder en baby rond de geboorte het medicijn AZT kregen toegediend, maar toch. ,,Ik ben erg nerveus'', zegt Mirriam zacht.

De gang en wachtkamers in de kliniek puilen uit van de jonge moeders, die nog wat onhandig staan te frummelen met de handdoeken waarmee ze hun baby's op de rug binden. Het is een normaal beeld in Afrika, behalve dat weinig baby's aan de borst hangen. Veel van deze vrouwen zijn besmet met het hiv-virus, en hebben daarom flesjes babymelk bij zich.

Mirriam ontdekte tijdens de zwangerschap dat ze hiv-positief was, toen ze zich liet testen in de kraamkliniek. Ze ziet er beroerd uit: mager en vlekkerig. Ze beweert dat het komt doordat ze tuberculose heeft, want ze is ervan overtuigd dat ze (nog) geen aids heeft.

Haar geluk is dat ze in Khayelitsha woont, een grote township bij Kaapstad, waar de hulporganisatie Artsen zonder Grenzen (AzG) een aidsproject is begonnen. Het is tot nu toe de enige plek in Zuid-Afrika waar zwangere vrouwen AZT kunnen krijgen, om te voorkomen dat het virus wordt overgedragen op hun baby. Jaarlijks komen er 7000 zwangere vrouwen naar deze kliniek, waarvan inmiddels zo'n 80 procent zich laat testen.

,,De epidemie is enorm aan het exploderen'', zegt de Belgische arts Eric Goemaere. ,,Toen we hier twee jaar geleden begonnen, was 16 procent van de zwangere vrouwen besmet, nu al meer dan 24 procent.''

Het enige goede nieuws is volgens Goemaere dat ,,iedereen in Khayelitsha nu praat over aids. Het is een sociale revolutie. Een paar jaar geleden liet niemand zich testen. Er kleefde een ontzettend stigma aan aids. Sommige patiënten werden zelfs vermoord, anderen verstopten zich in hun huis. Ze aten niet meer, verzorgden zichzelf niet meer, pleegden in feite zelfmoord.''

De reacties op het initiatief van AzG waren aanvankelijk dan ook negatief, maar dat alles is nu zichtbaar veranderd. ,,Ons project is nu een bron van verantwoordelijkheidsgevoel en trots geworden. Men voelt nu: we kunnen echt iets doen. Weliswaar niet voor de moeders, maar wel voor de baby's. Dat is ook precies de reden waarom AzG zo hamert op medicijnenverstrekking aan aidspatiënten. We zijn heus niet zo dom om te denken dat de epidemie daarmee kan worden tegengegaan, maar als er geen behandelingsmogelijkheden zijn, blijft men de ziekte ontkennen. Het is een kip-en-ei-geval. Als deze Grote Ontkenning blijft bestaan, kun je onmogelijk een goed preventieprogramma opzetten.''

Voor de baby van Nomandla Yako (23) kwam Artsen zonder Grenzen te laat. Zij liet zich in oktober 1999 testen, toen haar pasgeboren zoontje Thamsanqa (Geluk) ziek was. Hij had hersenvliesontsteking, longontsteking en een nierinfectie, en bleek hiv-positief. ,,Maar hij leeft nog steeds. Hij is sterk'', zegt ze stralend op een grasveldje buiten de aidskliniek. Zelf voelt Nomandla zich ook fit en gezond.

Ze heeft weinig vertrouwen in de Zuid-Afrikaanse regering, ondanks de overwinning op de farmaceutische industrie, maar heeft al haar hoop gevestigd op AzG. Binnenkort begint de organisatie in Khayelitsha, als eerste in Zuid-Afrika, met de verstrekking van anti-retrovirale cocktails aan 180 patiënten. ,,We hebben de medicijnen al klaar liggen, de meeste patiënten al geselecteerd, maar wachten alleen nog op groen licht van de politiek'', zegt Goemaere, met een blik alsof hij wordt getroffen door zware migraine. ,,Het ligt zo gevoelig. Het ANC heeft ons al een keer vergeleken met Wouter Basson (de gifmenger van het apartheidsbewind, red.), omdat we zogenaamd experimenteren op hulpeloze zwangere vrouwen. Dat soort verwijten willen we niet meer.'' Volgens Goemaere is grote haast geboden. Wijzend op het levendige marktplein naast de kliniek, zegt hij minstens vier huisartsen te kennen die aanrommelen met anti-retrovirale middelen.

De arts is er echter van overtuigd dat de Zuid-Afrikaanse regering zal overgaan tot behandeling van aidspatiënten, nu de farmaceuten hun rechtszaak over gekopieerde medicijnen hebben ingetrokken. ,,Het is echt een doorbraak. Van alle kanten wordt de druk nu opgevoerd. Mijnbedrijf Anglo-American kondigde bijvoorbeeld onlangs aan zelf medicijnen te zullen verstrekken, omdat de mijnbouw anders ernstig zal gaan lijden onder het aantal zieke werknemers.'' En de regering heeft genoeg geld, meent Goemaere, anders dan de meeste Afrikaanse landen, waarvoor op initiatief van VN-secretaris-generaal Kofi Annan nu hopelijk een donorfonds zal worden opgericht. ,,Ik denk dat over twee jaar bijna alle zwangere vrouwen in dit land medicijnen kunnen krijgen om hun baby te beschermen. En ik voorspel dat over vijf jaar de meesten van de 4,7 miljoen aidspatiënten in Zuid-Afrika anti-retrovirale cocktails kunnen krijgen.''