Een vetorecht voor dreigende orthodoxie

De Wereldraad van kerken moet zoveel mogelijk vermijden meerderheidsbesluiten te nemen. In plaats daarvan moet er naar consensus worden gestreefd. Dit is een van de verst-reikende voorstellen van de speciale commissie die zich sinds twee jaar bezighoudt met de orthodoxe bezwaren tegen de gang van zaken bij de Wereldraad.

Op de vergadering van het Centraal comité van de Wereldraad in Potsdam heeft de gemengde commissie de gordiaanse knoop doorgehakt. In 1998 hadden de orthodoxe kerken op de algemene vergadering in Harare gedreigd af te haken van de Wereldraad. Daar vormen ze immers altijd een minderheid, tegenover de meerderheid van protestantse en andere westerse kerken. In morele kwesties, zoals homoseksualiteit en een thema als de vrouw in het ambt of het gebruik van 'inclusieve' taal heeft dat tot aanvaringen binnen de Wereldraad geleid. ,,Wij kunnen altijd overstemd worden, zelfs als wij orthodoxen het onderling eens zijn,'' klaagde dr. Hilarion Alfeyev van het orthodoxe patriachaat van Moskou.

Op de volgende bijeenkomst van het Centraal comité moet er een beslissing vallen: voor alle inhoudelijke besluiten is dan consensus nodig. Dat wil dan zoveel zeggen dat de orthodoxen een soort veto wordt gegund.

Volgens Alfeyev is zijn kerk de Wereldraad zeer toegedaan, maar er zijn grenzen. Hij wees er fijntjes op dat zijn kerk nog altijd de grootste lidkerk is van de Wereldraad. Tot bevreemding van zijn gehoor onderstreepte Alfeyev dat de Wereldraad sowieso niet de hele christenheid vertegenwoordigt, omdat ook de rooms-katholieke kerk en de evangelicale kerken er geen deel vanuit maken. Juist met deze richtingen heeft de Russisch-orthodoxe kerk het echter uiterst moeilijk en nu lijken ze ineens wapenbroeders in de strijd tegen de liberale protestanten en anglicanen.

Als er alleen maar met consensus mag worden gewerkt, zijn 'profetische' programma's, zoals het indertijd omstreden Programma ter bestrijding van het racisme, dan nog wel mogelijk?, vroeg een van de bestuursleden zich af tijdens de bestuursvergadering in Potsdam bij Berlijn. De lutherse bisschop van Hannover, Margot Küssmann, wees er overigens op dat bij vragen over de leer nog nooit bij meerderheid is besloten.

Het ziet er naar uit dat een en ander ook gevolgen zal hebben voor de manier waarop de zevenjaarlijkse algemene vergaderingen van de Wereldraad zich tot de Allerhoogste gaan richten. De diensten tot dusver, in Vancouver, Canberra en Harare, waren de orthodoxen met hun hoogkerkelijke liturgie vaak een doorn in het oog. Een vorm van laaggeprofileerde gebedssamenkomsten lijkt in de toekomst het enig haalbare, zeker niet de bonte liturgieën die in orthodoxe ogen niet zelden eerder op half-heidense rituelen lijken.

Een poging om toch een nieuw gemeenschappelijk ethos voor de kerken te formuleren, geschikt voor een consensus, deed de bekende anglicaanse geestelijke Paul Oestreicher uit Coventry, met een lange staat van dienst in de oost-west-betrekkingen tussen de kerken en voor de vredesbeweging. Na het fascisme en het communisme is er nu een nieuwe heersende ideologie: de aanbidding van het gouden kalf en de macht van het geld. De kerken en de christenen zouden het zich tot taak moeten rekenen gezamenlijk de macht van het gouden kalf weg te nemen, aldus Oestreicher.

Hij betwijfelde of je de val van de Berlijnse Muur wel een ,,gave Gods'' kon noemen, zoals meerdere sprekers in het nabije Potsdam hadden gedaan. Was de macht van het geld niet even demonisch als de ideologie die toen ten val kwam? En moeten we haar niet even hard gehoorzamen?

Oestreicher, die als kind uit zijn vaderland nazi-Duitsland moest vluchten, erkende dat hijzelf in zijn verlangen naar goede oost-west betrekkingen wel eens over het hoofd heeft gezien hoezeer mensen van het communistische systeem hebben geleden - een verwijt dat de Wereldraad van kerken meer dan eens in zijn geheel is gemaakt. En dat was dan weer vaak om opnieuw de orthodoxe lidkerken te ontzien die van kritiek op hun regiems niet wilden horen.