Lutheraan Donga: Samen op Weg is geen Pretje

'Dan sterf ik liever in mijn eigen gezellige huis,' zegt de lutherse predikant H. Donga. Moe van het gefuseer met gereformeerden en hervormden vrezen de lutheranen een uitverkoop van het lutherse erfgoed. Maar wat is dat erfgoed?

Dat 'sterven' moet niet al te overdrachtelijk gezien worden: “Bij ongewijzigd beleid is het over een paar decennia afgelopen” met vier eeuwen Nederlands lutheranisme, erkent Donga. Het was daarom dat de lutherse kerk zich in 1985 voor het eerst opwierp als partner in het 'Samen op Weg-proces': door de eigen traditie veilig te stellen in een grote protestantse kerk zou het Nederlandse lutheranisme de Nederlandse lutheranen wellicht kunnen overleven. (Tussen de stervensmijmeringen door kan Donga het overigens niet laten er op te wijzen dat er “in de wereld als geheel zestig miljoen lutheranen zijn en dertig miljoen calvinisten”.)

Vijf jaar na het grote besluit, in 1990, ging de samenwerking met hervormden en gereformeerden écht wat betekenen. Toen begon het werk aan de ontwerp-kerkorde. Op dat moment was Donga er al bij, als luthers synodelid. “Waren dit de magere jaren, vraag ik me af als ik nu op die zeven jaren terugkijk. Maar waar blijven de vette dan?”

Voor een deel zijn de problemen praktisch en niet principieel van aard: de hervormden en gereformeerden recruteren hun synodes uit een groep mensen die al in regionale classis-vergaderingen hebben bewezen dat ze tijd en zin hebben om voor vergadertijger te spelen. De hervormden worden nog eens extra gestimuleerd in het produceren van stukken en opstellen van agenda's door de aanwezigheid van een naar verhouding omvangrijk landelijk apparaat van betaalde krachten. De mini-kerk van de lutheranen heeft een heel klein landelijk bureautje en een magere top van 36 synodeleden, gekozen door alle Nederlandse lutheranen in een one man, one vote-systeem; deze synodeleden zijn gewend twee keer per jaar één of hooguit twee dagen te vergaderen.

“Onze synode is de jongste in leeftijd. Het zijn allemaal mensen die werken”, zegt Donga. Dankzij het 'SoW-proces' moeten die niet-grijze lutheranen eindeloos zittingen bijwonen van voltallige trio-synodes, sub-commissies, adviesgroepen, enzovoort. “Dat kunnen ze niet opbrengen. Je kunt van een register-accountant of een internist niet verlangen dat hij drie werkdagen achter elkaar op een synode-vergadering komt zitten stemmen over de ordinanties van de VPKN, de Verenigde protestantse kerk Nederland.”

“De scheidende synode is opgebruikt; een heleboel mensen, waaronder ik, willen niet nog een zittingsperiode meemaken. En vele spijtoptanten zeggen dat dat alles te maken heeft met het verloop van het Samen op Weg-proces.” Er werden in het afgelopen jaar opmerkelijk weinig predikanten en leken bereid gevonden kandidaat te staan voor de lutherse synode in de komende vier jaren, het kandidatental bleef ver achter bij wat de kerkorde verlangt.

Toch zijn de lutheranen er op papier tot nu toe heel goed vanaf gekomen. In de ontwerp-kerkorde van de ontwerp-Verenigde protestantse kerk zijn Luthers Augsburgse Confessie en zijn catechismus ondergebracht bij de grondvestende belijdenisgeschriften, even hoog gewaardeerd als de klassieke gereformeerde belijdenissen. De verklaring van Barmen en de Leuenberger Konkordie (de eerste van de 'bekennende' Duitse lutheranen en de tweede het resultaat van een naoorlogs internationaal gesprek tussen lutheranen en calvinisten) hebben in de ontwerp-kerkorde een ereplaats gekregen. De toekomstige kerk heet alleen maar terwille van 'dat handjevol' lutheranen protestants en niet hervormd, gereformeerd of calvinistisch. Dit alles is door het dagelijks bestuur van de hervormde kerk te vuur en te zwaard op de eigen rechterflank bevochten. Het gevecht tussen 'bonders' en de meerderheid van de hervormde synode zou aanmerkelijk minder hevig en langdurig zijn geweest als de lutheranen er niet geweest waren. Dus hoe durft Donga eigenlijk te klagen?

“Ik bedoel niet te zeggen dat het Samen op Weg-proces onze kerk geen goeie dingen heeft gebracht. Het lutheranisme staat nu weer op de kerkelijke kaart van Nederland, dankzij de fusie. Als het gaat om de grote woorden hebben we elkaar gevonden. Maar zodra het om concrete stappen en daden gaat, dreigt het spaak te lopen.”

Donga bedoelt in de eerste plaats de dreigende opheffing van de predikantenopleiding aan de universiteit van Amsterdam, waarin hervormden, lutheranen en doopsgezinden al jaren broederlijk samenwerken. “Wij worden vol enthousiasme opgeroepen die prachttraditie van ons 'vruchtbaar te maken voor het grote geheel van de kerk' zoals dat heet. Maar instrument nummer één voor het vervullen van zo'n opdracht, onze Lutherse predikantenopleiding, wordt door het hervormde dagelijks bestuur in een handomdraai van haar bestaansvoorwaarden beroofd. Tot november werd dit besluit bovendien voorbereid zonder énig overleg met ons. Terwijl een brave SoW-synodecommissie in de maanden er aan voorafgaand - ik zat er bij - van niets wetend bezig was met een keurig SoW-rapport over de toekomst van de predikantenopleidingen! Toen we er eindelijk van hoorden hebben we in alle toonaarden en op alle nivo's laten merken hoe zwaar dit voor ons woog. En toch komt het hervormde dagelijks bestuur in februari wéér met een voorstel Amsterdam te sluiten! Het is heel mooi dat een meerderheid van de hervormde synode dat niet heeft geaccepteerd; de opheffing is nu weer even van de baan. Maar het moet nog blijken of het lukt van dit uitstel iets goeds te maken.”

“Ik koester geen vijandbeelden. Ik probeer me te hoeden voor clichés over wat typisch-hervormd of typisch-gereformeerd is. Ik geloof dat hervormden en gereformeerden oprecht iets willen met die lutherse kerk en die lutherse traditie. Maar ik vind het een onmogelijke situatie dat we elke keer achteráf ons gelijk moeten halen, nadat we ons ongelooflijk hebben uitgesloofd. Stennis maken, op je strepen staan is geen typisch luthers gedrag en het is ook niet leuk. We zijn iedere keer weer verbijsterd dat het zo gaat.”

Wanneer is voor Donga de grens bereikt? Wanneer kiest hij voor 'sterven in zijn eigen gezellige huis'? “Voor mij persoonlijk is dat punt bereikt, als er in tweede lezing gemorreld gaat worden aan de plaats van het lutheranisme in de kerkorde en aan de naam van de toekomstige kerk. En het is niet uitgesloten dát ze er aan gaan morrelen, om de 'bonders' binnenboord te houden. Maar ik ga dat niet afwachten. Intussen kan ik, nu ik niet meer in de synode zit, weer met meer tijd en plezier met het geloof, met mijn gemeente en met de samenwerking in Amsterdam aan de slag.”