Wat D'Hondt is toegestaan mag een gabber nog niet

Als een arm mens in uiterste nood een brood mag stelen, mag een arme gemeente dan de milieuwetgeving overtreden? Het gemeentebestuur van Nijmegen vindt van wel. Tot woede van de justitie, die door een uitspraak van de Hoge Raad is gedwongen van vervolging af te zien. Burgemeester en wethouders zullen er de nieuwe catechismus niet op nageslagen hebben, maar gewoon praktisch hebben geredeneerd dat het kleine kwaad van bodemverontreiniging het aflegt tegen het in hun ogen grotere kwaad van een lege gemeentekas.

Het is een praktische redenering die in andere gemeenten, zoals Ronde Venen, ook voorkomt. Als de wet in concrete omstandigheden te knellend wordt, weegt het gemeentebestuur het overtreden ervan af tegen de gevolgen van niet-overtreden. Een soort zelf-gedogen. Hoewel gemeenteraadsleden bij het afleggen van de eed beloven of zweren de wet te zullen handhaven, dekte in beide gevallen de meerderheid van de raad de wetsovertreding achteraf. Niemand heeft hoeven aftreden. Het lijkt een toepassing van de D66-moraal, zoals die door fractievoorzitter Wolffensperger in Trouw is uiteengezet: als we in meerderheid iets goed vinden, dan is het ook goed. Zulke beslissingen moeten niet belast worden met normatieve ballast uit het verleden. Mensen zijn in staat met elkaar op pragmatische wijze te bepalen wat goed is.

Wie zo denkt moet vrede hebben met de afloop van de gebeurtenissen in Nijmegen en Ronde Venen. Mij dunkt echter dat er nog een tweede afweging in het geding behoort te worden gebracht, namelijk de gevolgen van de eerste afweging voor de legitimiteit van de overheid. Tegen welke wetsovertreder kunnen de gemeenten Nijmegen en Ronde Venen nog met overtuiging optreden, zonder naar dwang te moeten grijpen? Welke kraker, welke dubbelparkeerder, welke stelende junk, welke frauderende uitkeringstrekker, welk naar een lagelonenland vertrekkend bedrijf voelt zich niet in nood en heeft niet het mindere kwaad afgewogen tegen het meerdere? Probeer zulke mensen er maar eens van te overtuigen dat zij niet mogen wat de overheid wel mag. Probeer in Nederland met zijn gelijkheidscultuur maar eens uit te leggen dat wat D'Hondt mag, daarom nog niet aan een gabber is toegestaan. Dat lukt niet. Het is de vraag of men zich in de gemeenten in kwestie bewust is van de toekomstige handhavingskosten, die uit dit legitimiteitsverlies voortvloeien. Die zouden de afweging nog weleens anders hebben kunnen doen uitvallen.

Betekent dit nu dat de lagere overheden zich maar moeten laten welgevallen dat zij door de rijkswetgever in een onmogelijke situatie gebracht kunnen worden? Mij dunkt van niet. Maar de oplossing kan, op straffe van gezagsverlies bij de burgers, niet gezocht worden in het heimelijk overtreden van de wet. De oplossing moet gezocht worden in het tot beheersbare proporties terugbrengen van de 'onmogelijke situaties' die het gevolg zijn van wetshandhaving. De hogere overheid is overeenkomstig het subsidiariteitsbeginsel gehouden de lagere zo te steunen dat deze lagere overheid zijn rechtstaak kan behartigen. Dat is de richting die Apeldoorn en staatssecretaris Schmitz uiteindelijk zijn ingeslagen met betrekking tot de uitzetting van uitgeprocedeerde asielzoekers. Als het waar is dat Nijmegen en Ronde Venen, net als de arme van Muskens, niet anders konden dan de wet overtreden, dan is de koninklijke weg een beroep op de hogere overheden om de gevolgen van wetshandhaving beheersbaar te maken. En dat beroep behoort dan gehonoreerd te worden.

Wie die weg niet bewandelt maar duistere paden kiest, ontkent de hoge waarden waarvoor de democratische rechtsstaat staat. Zijn machtsbederf leidt, aldus wijlen Ien Dales, uiteindelijk tot zelf gecorrumpeerd worden. Zelfs al vindt de meerderheid het goed. Daarom is het in zulke situaties beter af te treden ten gunste van een opvolger met schone handen.